Kiçik biznes saytları üçün əlçatanlıq yoxlama siyahısı

Ekran oxuyucusundan istifadə edən müştərini təsəvvür edin. O, istədiyi idman ayaqqabısını tapır, ölçünü seçir və səbət düyməsi hesab etdiyi düyməni basır. Ekran oxuyucusu “düymə” deyir. Başqa heç nə. Səhifədə belə düymələrdən üç dənə var və heç birinin adı yoxdur, ona görə müştəri saytdan çıxır, siz isə səbəbini heç vaxt öyrənmirsiniz.

Kiçik biznes saytlarında əlçatanlıq problemlərinin çoxu belədir: sahibi onları görmür, müştəri üçün isə bu, dalandır. Bu yoxlama siyahısı komandasında developer olmadan Shopify, WooCommerce, Wix və ya Squarespace üzərində sayt idarə edənlər üçündür.

Kiçik biznesimin saytı əlçatan olmalıdırmı?

Aİ-dəki istehlakçılara satış edirsinizsə, çox güman ki, bəli. Avropa Əlçatanlıq Aktı (yeni vərəqdə açılır) 28 iyun 2025-ci ildən elektron ticarət xidmətlərini əhatə edir. Əsas istisna xidmət göstərən mikromüəssisələr üçündür: işçisi 10 nəfərdən az, illik dövriyyəsi və ya illik balans cəmi 2 milyon avrodan çox olmayan bizneslər.

Burada elektron ticarət sayt və ya tətbiq vasitəsilə, “istehlakçı müqaviləsi bağlamaq məqsədilə istehlakçının fərdi sorğusu əsasında” məsafədən satış deməkdir (maddə 3(30)). Onlayn mağaza və ya bron sistemi bu tərifə uyğundur. İstisna yalnız xidmətlərə aiddir: elektron oxu cihazları kimi əhatə olunan məhsulları satanlar yenə də məhsul qaydalarına əməl etməlidir (maddə 4(5)). Aİ-dən kənarda olmaq da kömək etmir: Fransadakı müştərilərə satış edən Azərbaycan mağazası həmin müştərilər üzrə əhatə dairəsindədir (maddə 3(4)). Milli qanunları və cərimələri Avropa Əlçatanlıq Aktı bələdçimiz izah edir.

Böyük Britaniyanın Equality Act 2010 (yeni vərəqdə açılır) qanunu əlilliyi olan insanlar üçün ağlabatan uyğunlaşdırmalar tələb edir, amma saytlar üçün texniki standart müəyyən etmir. ABŞ-da Ədliyyə Nazirliyinin 2022-ci ilin martında dərc etdiyi təlimat (yeni vərəqdə açılır) bildirir ki, ictimaiyyətə açıq bizneslər onlayn təklif etdiklərini əlçatan etməlidir, WCAG kimi standartlar isə “faydalı istiqamət verir”. Qanun nə deyirsə desin, ödəniş mərhələsini başa çatdıra bilməyən müştəri alış etmir.

Saytlarda ən çox rast gəlinən əlçatanlıq problemləri hansılardır?

Altı xəta üstünlük təşkil edir. 2026-cı ilin fevralında ən populyar bir milyon ana səhifənin avtomatik skan edildiyi WebAIM Million 2026 (yeni vərəqdə açılır) araşdırmasında səhifələrin 95,9%-ində WCAG xətaları aşkar edilib, hər səhifədə orta hesabla 56,1 xəta olub. Ən çox rast gəlinən problem ana səhifələrin 83,9%-ində tapılan aşağı kontrastlı mətn olub.

Bu yoxlamaların arxasında Veb Məzmununun Əlçatanlığı üzrə Təlimatlar, yəni WCAG dayanır; qanunların əksəriyyəti onun AA səviyyəsinə istinad edir, son versiyanı isə WCAG 2.2 bələdçimiz izah edir. Aşağıdakı yoxlamaların bir neçəsini heç bir skaner qiymətləndirə bilməz.

Hər kəs mətninizi oxuya və şəkillərinizi başa düşə bilirmi?

Buradan başlayın, çünki bu düzəlişlər ucuzdur və əsasən sayt redaktorunda özünüz edə bilərsiniz. Mətnin kifayət qədər kontrastı olmalı, məlumat daşıyan şəkillərin alternativ mətni olmalı və heç nə yalnız rəngə əsaslanmamalıdır. Colour Blind Awareness (yeni vərəqdə açılır) məlumatına görə təxminən hər 12 kişidən 1-ində və hər 200 qadından 1-ində rəng görmə pozuntusu var.

• Kontrast. Adi mətnin fona nisbətən kontrast nisbəti ən azı 4,5:1 (yeni vərəqdə açılır), böyük mətninki isə ən azı 3:1 olmalıdır. Rənglərinizi, banner şəkilləri üzərindəki mətn də daxil olmaqla, pulsuz yoxlama alətində test edin. Rəng kontrastı bələdçimiz brendinizi qoruyan həllər göstərir.
• Məhsulların alternativ mətni. Alıcının bilməli olduğunu təsvir edin: “Tünd göy rəngli yun sviter, hündür boğazlı, öndən görünüş” ifadəsi “məhsul şəkli 1”-dən qat-qat yaxşıdır. Ən çox satılan on məhsulunuzdan başlayın.
• Dekorativ şəkillər. Fondakı naxışın alternativ mətni boş olmalıdır ki, ekran oxuyucuları onu ötürsün. Bəzi platformalar boş alternativ mətn sahəsini fayl adı ilə doldurur, ona görə özünüzünkünü yoxlayın.
• Yalnız rəng. Yalnız solğunlaşdırılmış rəng nümunəsi ilə göstərilən “Stokda yoxdur” və ya yalnız qırmızı rənglə işarələnmiş məcburi sahə hər kəsə çatmır. Səhifəyə telefonunuzun boz çalarlar filtri ilə baxın və mənanın itdiyi hər yerə söz və ya ikon əlavə edin.
• Miqyaslama. Brauzerdə 200% böyütmədə mətn üst-üstə düşmədən və kəsilmədən böyüməli, menyu isə işləməyə davam etməlidir.
• Səhifənin dili. İstənilən pulsuz yoxlama aləti dilin göstərilmədiyini aşkar edir. Bunu şablon ayarlarında və ya şablon kodunda bir sətri dəyişməklə düzəltmək olar.

İnsanlar saytınızdan klaviatura ilə istifadə edə bilirmi?

Çox insan internetdə siçansız gəzir: ekran oxuyucusu istifadəçiləri, əli titrəyən və ya əl hərəkətləri məhdud olanlar, həmçinin touchpad-i elə indicə sıradan çıxmış hər kəs. Siçanı kənara qoyun və Tab düyməsini basın. Hər linkə, düyməyə və forma sahəsinə məntiqli ardıcıllıqla çata bilməli, harada olduğunuzu həmişə görməli və heç yerdə ilişib qalmamalısınız.

• Görünən fokus. Hansı elementin aktiv olduğunu kontur göstərməlidir və sabit başlıq və ya çat düyməsi onu örtməməlidir (WCAG 2.2-nin 2.4.11 Fokus gizlədilmir kriteriyası). Bir çox şablon gözəllik naminə konturu silir; developer onu bərpa edə bilər.
• Tələ yoxdur. Menyunu, ölçü seçicisini, açılan pəncərələri və şəkil qalereyasını klaviatura ilə açın, nəyisə seçin, sonra çıxmağa çalışın. Escape düyməsi açılan pəncərələri bağlamalıdır.
• İkonlar üçün adlar. Hər ikon-linkin və düymənin ekran oxuyucusunun səsləndirə biləcəyi adı olmalıdır, məsələn, “Səbət, 2 məhsul”. “Buraya klikləyin” əvəzinə linkin hara apardığını deyən sözlərdən istifadə edin.
• “Məzmuna keç” linki və başlıqlar. İlk Tab basılanda ideal halda “Məzmuna keç” linki görünməlidir. WebAIM-in 2024-cü il ekran oxuyucusu sorğusunda (yeni vərəqdə açılır) respondentlərin 71,6%-i uzun səhifədə ilk növbədə başlıqlar üzrə hərəkət etdiyini bildirib, ona görə qalın mətn yox, həqiqi başlıq səviyyələrindən istifadə edin.
• Toxunuş hədəfləri. WCAG 2.2 ən azı 24 × 24 CSS piksel ölçüsündə və ya ətrafında kifayət qədər boş yer olan hədəflər tələb edir (2.5.8 uğur kriteriyası (yeni vərəqdə açılır)).

Hər kəs formalarınızı, səbətinizi və ödəniş mərhələsini keçə bilirmi?

Ödəniş mərhələsi əlçatanlıq problemlərinin sizə birbaşa pul itkisi gətirdiyi yerdir, ona görə onu əvvəldən axıra qədər, nəsə səhv gedəndə nə baş verdiyi də daxil olmaqla, test edin. Hər sahənin görünən etiketi olmalı, xətalar problemi sözlə izah etməli, sistemə giriş isə yaddaş testlərindən və ya tapmacalardan asılı olmamalıdır. Ödəniş provayderinizin səhifələri də buraya daxildir.

• Yer tutucu yox, etiket. Yer tutucu mətn kimsə yazmağa başlayan kimi yox olur və çox vaxt oxunmayacaq qədər solğundur. Hər sahənin görünən qalan etiketi olmalıdır.
• Xəta mesajları. Formanı boş göndərin. Hər xəta sözlə yazılmalı (“Poçt indeksini daxil edin, məsələn, AZ1000”), öz sahəsinin yanında yerləşməli və səsləndirilməlidir; təkcə çərçivənin qırmızıya çevrilməsi kifayət deyil.
• İki dəfə soruşmayın. İnsanlardan çatdırılma ünvanını yenidən yazmağı tələb etmək əvəzinə “Faktura ünvanı eynidir” seçimini təklif edin. WCAG 2.2 bunu A səviyyəli tələbə çevirib: 3.3.7 Təkrar daxiletmə.
• Sistemə giriş. İnsanlara şifrələri və birdəfəlik kodları yapışdırmağa, şifrə menecerlərindən istifadə etməyə icazə verin. Başqa giriş yolu təklif etmirsinizsə, yapışdırmanı bloklamaq WCAG 2.2-nin Əlçatan autentifikasiya kriteriyasına (yeni vərəqdə açılır) cavab vermir.
• CAPTCHA. WebAIM-in 2024-cü il sorğusunda ekran oxuyucusu istifadəçiləri CAPTCHA-nı internetdəki ən problemli element kimi qiymətləndiriblər. Botlardan qorunma lazımdırsa, vizual tapmacalardan qaçın və həmişə qeyri-vizual alternativ təklif edin.
• Vaxt məhdudiyyətləri. Səbətin və ya bronun saxlanma müddəti bitirsə, insanları xəbərdar edin və onu uzatmağa imkan verin.

Ödəniş mərhələsinin bəzi hissələri platformanıza və ya ödəniş provayderinizə məxsusdursa, onları da test edin, problemləri bildirin və məlum problemlər kimi siyahıya salın.

Bəs kuki bannerləri, açılan pəncərələr və çat vidcetləri?

Müştəriləriniz üçün üçüncü tərəf skriptləri də saytınızın bir hissəsidir. Klaviatura ilə bağlana bilməyən kuki bannerı hər səhifəni bloklayır, ödənişin ortasında fokusu ələ keçirən bülleten pəncərəsi isə satışı dayandıra bilər. Əlavə etdiyiniz hər skripti test edin və yenisini quraşdırmazdan əvvəl təchizatçıdan əlçatanlıq barədə soruşun.

• Kuki bannerı. “Qəbul et” və “İmtina et” düymələrinə Tab ilə çata, onları 200% böyütmədə oxuya və sonra qaldığınız yerdən davam edə bilirsinizmi?
• Açılan pəncərələr. Fokus pəncərənin içinə keçməli, bağlanana qədər orada qalmalı, sonra geri qayıtmalıdır. Escape onu bağlamalıdır.
• Çat vidcetləri. Düymənin adı olmalı, pəncərə klaviatura ilə açılıb bağlanmalı, telefonda isə “İndi ödə” düyməsinin üstünə düşməməlidir.
• Karusellər. Beş saniyədən çox avtomatik hərəkət edən hər şeyi pauzaya almaq, dayandırmaq və ya gizlətmək imkanı olmalıdır (WCAG 2.2 (yeni vərəqdə açılır), 2.2.2 uğur kriteriyası).
• Yerləşdirilmiş məzmun. Rəy vidcetləri, xəritələr və bron alətləri də sizin səhifənizdədir. Xətaları təchizatçıya bildirin.

Videolarınız, PDF-ləriniz və menyularınız hamı üçün işləyirmi?

Videoya altyazı, audioya mətn transkripti lazımdır, vacib məlumat isə yalnız PDF-də və ya şəkildə qalmamalıdır. Menyusu skan edilmiş PDF olan restoran və ya ölçü cədvəlini şəkil kimi yerləşdirən mağaza ekran oxuyucusu istifadəçilərini və telefonda miqyası böyütməli olan hər kəsi kənarda qoyur.

• Altyazılar və transkriptlər. Avtomatik altyazıları dərc etməzdən əvvəl düzəldin. Podkastların mətn versiyası olmalıdır.
• Mətnin şəkilləri. Menyuları, qiymət siyahılarını, ölçü cədvəllərini və iş saatlarını adi veb səhifəyə yerləşdirin. PDF mütləq lazımdırsa, çap olunmuş vərəqi skan etmək əvəzinə faylı mətn redaktorunuzdan başlıqlar və teqlərlə ixrac edin.
• Köhnə fayllar. EAA 28 iyun 2025-ci ilə qədər dərc olunmuş ofis fayllarını, əvvəlcədən yazılmış audio və videonu, həmçinin artıq yenilənməyən arxivləri düzəltməyi tələb etmir (maddə 2(4)). Yeni fayllar isə əhatə dairəsindədir.

Nəyi özüm düzəldə bilərəm, developer və ya audit nə vaxt lazımdır?

Məzmun problemlərinin çoxunu CMS-də özünüz düzəldə bilərsiniz: alternativ mətn, başlıqlar, link mətnləri, rənglər, altyazılar və bir çox forma etiketi. Fokus stillərinin olmaması, klaviatura tələləri və xüsusi açılan siyahılar kimi şablon səviyyəli problemlər isə developer tələb edir. Audit ən çox əsas problemlər düzəldildikdən sonra və ya yeni dizayn işə düşməzdən əvvəl məna kəsb edir.

Bizimki kimi vidcetin burada yeri nədir? SiteAccessible kimi ziyarətçi tərəfindəki panel insanlara kontrastı artırmağa, mətni böyütməyə və ya oxu bələdçisini aktivləşdirməyə imkan verir. Bu, bəzi ziyarətçilərə kömək edir, amma bu siyahıdakı heç bir bəndi yerinə yetirmir: adsız düymə adsız qalır, klaviatura tələsi də tələ olaraq qalır. Əvvəlcə saytı düzəldin, vidcetə isə əlavə kimi baxın.

Gördüyüm işləri necə qeyd edim?

Nəyi nə vaxt test etdiyinizi, nəyi düzəltdiyinizi və nəyin hələ işləmədiyini sadə jurnalda qeyd edin, sonra dürüst xülasəni əlçatanlıq bəyanatında dərc edin. EAA sizə şamil olunursa, xidmətinizin əlçatanlıq tələblərinə necə cavab verdiyi barədə məlumatı da, adətən ümumi şərtlərdə və ya ona bərabər sənəddə, dərc etməlisiniz.

Bu ikinci öhdəlik direktivin V əlavəsindən irəli gəlir, formatını isə milli qanun müəyyən edir. Əlçatanlıq bəyanatının yazılması üzrə bələdçimizdə uyğunlaşdıra biləcəyiniz şablon var. Sonra bu qaydanı davam etdirin:

1. Yoxlama siyahısı üzrə üç əsas səhifənizi yoxlayın və hər xətanın ekran görüntüsünü çəkin.
2. Məzmunla bağlı bəndləri bu həftə özünüz düzəldin.
3. Şablon və ödəniş mərhələsi ilə bağlı bəndlər üçün, ən ağırından başlayaraq, developerə tapşırıq verin.
4. Hər düzəlişi yoxlama aləti ilə yanaşı klaviatura ilə də yenidən test edin.
5. Bəyanatınızı tarixi ilə birlikdə dərc edin və ya yeniləyin.
6. Yeni tətbiq əlavə etdikdə, şablonu dəyişdikdə və ya yeni landinq səhifəsi işə saldıqda bunu təkrarlayın.