Engelli kişiler interneti nasıl kullanır? Yardımcı teknolojiler

Üç kişi aynı restoranın web sitesinden masa ayırtmaya çalışıyor. Elif tamamen görme engelli ve sayfayı iPhone'undaki VoiceOver ile dinliyor. Murat romatoid artrit hastası; fare elini acıttığı için klavye kullanıyor. Nermin Hanım 78 yaşında ve menüyü okumak için sayfayı %200 büyütüyor. Menü basılı bir sayfanın fotoğrafıysa ve tarih seçici yalnızca fareye yanıt veriyorsa, üçü de vazgeçip başka bir yerde rezervasyon yapar.

Bu rehber, engelli kişilerin interneti gerçekte nasıl kullandığını güncel rakamlarla anlatıyor. Kelimeler hakkında bir not: AB kurumları gibi biz de kişiyi öne çıkaran “engelli kişiler” ifadesini kullanıyoruz; Türkçede “engelli bireyler” de yaygın ve saygılı bir ifade, “sakat” ya da “özürlü” gibi eskimiş kelimelerden ise kaçınılıyor. Belirli bir kişiden söz ederken onun kendisi için kullandığı kelimeleri kullanın.

Kaç kişi engelli?

Dünya Sağlık Örgütü'ne (yeni sekmede açılır) (bilgi notu, Mart 2023) göre yaklaşık 1,3 milyar kişi, yani dünya nüfusunun %16'sı ya da her 6 kişiden 1'i, önemli düzeyde engellilik yaşıyor. AB'de ise Eurostat (yeni sekmede açılır) verilerine göre 2024'te 16 yaş ve üzerindeki kişilerin %23,9'u, kabaca her dört yetişkinden biri, günlük faaliyetlerinde uzun süreli bir kısıtlılık bildirdi.

Ülke rakamları Bulgaristan'daki %12,7'den Letonya'daki %41,2'ye kadar değişiyor ve ölçüm kişilerin kendi beyanına dayanıyor; bu yüzden ülkeleri karşılaştırırken dikkatli olun. Yaş eğrisi daha önemli. Bu oran 85 yaş ve üzerindekilerde (%72,3), 16-24 yaş arasındakilere (%7,1) göre on kat daha yüksek (yeni sekmede açılır) ve AB nüfusunun %22,0'ı (yeni sekmede açılır) 65 yaş ve üzerinde. Bunların pek çoğu kendini engelli olarak tanımlamaz.

Yardımcı teknoloji nedir?

Yardımcı teknoloji, bir kişinin bilgisayarı, telefonu ya da bir web sitesini kendi bedenine ve zihnine uygun bir şekilde kullanmasını sağlayan her türlü yazılım veya donanımdır. Ekran okuyucular, büyüteçler, konuşma tanıma, anahtar cihazları ve braille ekranlar en bilinen örneklerdir. İnsanlar daha büyük metin, daha yavaş bir işaretçi ya da varsayılan olarak açık altyazılar gibi daha basit ayarlara da güvenir.

W3C bu basit ayarlara “uyarlanabilir stratejiler” diyor; araçlar ve tekniklere genel bakış (yeni sekmede açılır) sayfası bunları “engelli kişilerin Web ile etkileşimlerini iyileştirmek için kullandıkları teknikler” olarak tanımlıyor. Çoğu insan ikisini birlikte kullanır.

Bunların çoğu cihazlarda hazır geliyor: Apple cihazlarında VoiceOver ve Sesle Denetim, Android'de TalkBack ve Voice Access, Windows'ta Ekran Okuyucusu (Narrator) ve Büyüteç. Pek çok Windows kullanıcısı bunlara ücretli JAWS'ı ya da ücretsiz NVDA'yı ekliyor.

Görme engelliler web sitelerini nasıl kullanır?

Görme engellilerin çoğu, sayfayı konuşmaya veya braille'e dönüştüren bir yazılım olan ekran okuyucu kullanır ve sayfada fare yerine klavye komutları ya da dokunma hareketleriyle gezinir. Sayfayı nadiren baştan sona dinlerler. WebAIM'in 2024 anketinde ekran okuyucu kullanıcılarının %71,6'sı uzun bir sayfada önce başlıklar üzerinden gezindiğini söyledi.

WebAIM'in 10. Ekran Okuyucu Kullanıcı Anketi (yeni sekmede açılır), Aralık 2023 ile Ocak 2024 arasında 1.539 yanıt topladı. Katılımcılar kendi isteğiyle katıldı; yani bu bir sayım değil. Bazı bulgular:

• Masaüstünde katılımcıların %40,5'i ağırlıklı olarak JAWS, %37,7'si NVDA, %9,7'si VoiceOver kullanıyor.
• %91,3'ü telefonda veya tablette ekran okuyucu kullanıyor ve %70,6'sı ağırlıklı olarak Apple cihazlarını tercih ediyor.
• %38'i, karakterleri kabaran iğnelerle oluşturan bir braille ekran aracılığıyla braille çıktısı kullanıyor.

Bir ürün sayfasındaki ekran okuyucu kullanıcısını düşünün. Başlık listesini açıyor ve “Yorumlar”a atlıyor. Sayfa düzeninizi hiç deneyimlemiyor, yalnızca altındaki yapıyı: Başlıklarınız sadece kalın yazılmış paragraflarsa bu liste boştur ve “Sepete ekle” adlı üç düğme kulağa tıpatıp aynı gelir.

• Başlıklar gerçek başlık öğeleri olmalı ve mantıklı bir sırayla gelmeli.
• Alternatif metin önemli olanı söylemeli: “IMG_4471.jpg” değil, “Lacivert yün kaban, diz boyu, önden görünüm”. Dekoratif görsellerin alternatif metni boş bırakılır ki atlansınlar.
• Form etiketleri her alanda bulunmalı; hata mesajları yalnızca kırmızıyla gösterilmemeli, duyurulmalı.
• Bağlantı ve düğme metni tek başına anlam taşımalı: “Buraya tıklayın” değil, “İade politikamızı okuyun”.

Az gören kişiler web sitelerini nasıl kullanır?

Az gören kişiler genellikle sese geçmek yerine her şeyi daha büyük ya da daha net hâle getirir. Tarayıcıyı yakınlaştırır, ekran büyüteci kullanır, sistem metnini büyütür, yüksek kontrastı veya koyu modu açar ya da aralıkları artırırlar. Bu büyük bir grup: DSÖ'nün tahminine göre en az 2,2 milyar kişide yakın veya uzak görme bozukluğu var.

Yüksek yakınlaştırmada büyüteç kullanan biri ekranın yalnızca küçük bir kısmını görür. Üst köşede beliren “Sepet güncellendi” mesajını kaçırmak kolaydır; hatalı alandan uzağa yerleştirilmiş bir hata özetini de.

Web İçeriği Erişilebilirlik Yönergeleri (WCAG) 2.2 (yeni sekmede açılır) bunu üç AA başarı ölçütüyle ele alır: Metin içerik kaybı olmadan %200'e kadar büyütülebilmeli (1.4.4), içerik 320 CSS piksel genişlikte kimse iki yönde kaydırmak zorunda kalmayacak şekilde yeniden akmalı (1.4.10) ve sayfalar artırılmış satır, harf ve kelime aralığında bozulmamalı (1.4.12). Kontrast için renk kontrastı rehberimize bakın. Fotoğrafı çekilmiş menüye gelince: Başlıkları olan bir web sayfası olarak yeniden yapıldığında hem Nermin Hanım hem de Elif için çalışır.

Sağır ve işitme güçlüğü olan kişiler interneti nasıl kullanır?

Sağır ve işitme güçlüğü olan kişiler, ses bilgi taşımaya başlayana kadar interneti herkes gibi kullanır. O noktada videolarda altyazıya, ses kayıtları için metin dökümüne ve size telefon dışında bir yoldan ulaşma imkânına ihtiyaç duyarlar. DSÖ, dünya nüfusunun %5'inden fazlasının, yani 430 milyon kişinin, yetiyi kısıtlayan işitme kaybı nedeniyle rehabilitasyona ihtiyaç duyduğunu tahmin ediyor.

İşaret dilini kullanan pek çok sağır kişi için ülkesinin işaret dili birinci, yazılı dil ise ikinci dildir. Sade bir anlatım, ikinci bir dilde okuyan herkese olduğu gibi onlara da yardımcı olur.

• Konuşma içeren önceden kaydedilmiş her videoya altyazı ekleyin (WCAG 1.2.2, A seviyesi). Otomatik altyazıları kontrol edin: İsimleri, ürün terimlerini ve sayıları bozabilirler.
• Telefon dışında iletişim yolları sunun. “İptal için bizi arayın” demek bazı müşterileri tamamen dışarıda bırakır.
• Sesi otomatik başlatmayın. 3 saniyeden uzun süren sesin bir duraklatma veya durdurma kontrolü olmalı (WCAG 1.4.2); buna ekran okuyucu kullanıcılarının da ihtiyacı var.

Bedensel engelli kişiler web sitelerinde nasıl gezinir?

Bedensel engelli kişiler çoğu zaman fareyi hiç kullanmaz. Klavye, anahtar cihazı, sesli kontrol, göz takip sistemi, baş işaretçisi veya trackball kullanırlar; bazen de bunu titreme, ağrı ya da yorgunlukla baş ederken yaparlar. Bunların hepsi sitenin hassas nişan almayı gerektirmeden çalışmasına bağlıdır: Her kontrole klavyeyle ulaşılabilmeli, odak her zaman görünür olmalı ve hedefler isabet ettirilebilecek kadar büyük olmalı.

WCAG işe klavyeden başlar: Her şey faresiz çalışmalıdır (2.1.1, A seviyesi). Genellikle karşılarına çıkan engeller şunlar:

• Görünmez odak. Görünüş uğruna odak çerçevesini kaldırırsanız klavye kullanıcısı nerede olduğunu kaybeder (WCAG 2.4.7).
• Uzun yollar. Anahtar kullanıcısı kontroller arasında birer birer ilerler. 60 bağlantılı ve “Ana içeriğe geç” bağlantısı olmayan bir mega menü, ürüne ulaşmadan önce 60 basış demek olabilir.
• Eşleşmeyen etiketler. Sesli kontrol kullanan biri “Şimdi ayırt düğmesine tıkla” diyor, ama düğmenin koddaki adı “Formu gönder”; hiçbir şey olmuyor (WCAG 2.5.3, Ad İçinde Etiket).
• Minik hedefler ve yalnızca sürüklenebilen kaydırıcılar. WCAG 2.2, 24 × 24 CSS piksellik asgari bir hedef boyutu belirler (2.5.8) ve sürüklemeye bir tıklama alternatifi ister (2.5.7). WCAG 2.2 rehberimiz ikisini de açıklıyor.

Bilişsel güçlüğü, disleksisi veya DEHB'si olan kişiler interneti nasıl kullanır?

Disleksi, DEHB, bellek kaybı ve beyin hasarı dahil bilişsel ve öğrenme güçlüğü yaşayan kişiler araçları ve taktikleri bir arada kullanır: metni sesli okuma, yazım denetleyicileri, okuma cetvelleri, şifre yöneticileri, okuma modu ve ek süre. En çok yardımcı olan şey ise ekranın sizin tarafındadır: açık bir dil, öngörülebilir düzenler ve hatayı cezalandırmayan süreçler.

W3C'nin bilişsel ve öğrenme güçlükleri (yeni sekmede açılır) rehberi, “Kullanıcıların odaklanmasına yardım edin” ve “Süreçlerin belleğe dayanmamasını sağlayın” hedeflerini içeriyor.

Akılda kalıcı bir kelimenin üçüncü ve beşinci karakterlerini soran bir giriş ekranı, ikinci hedefin uyardığı türden bir hafıza testidir. Birkaç saniyede bir kayan bir slayt gösterisi ise birinci hedefe ters düşer. Disleksi yazı tipleri üzerine yapılan araştırmalar dahil neyin işe yaradığını Disleksi, DEHB ve bilişsel güçlükler için tasarım yazımızda ele alıyoruz.

İnsanlar hangi yerleşik ayarları kullanır ve sayfa içi bir panelin yeri nedir?

İnsanların çoğu, sayfanızdaki herhangi bir şeye dokunmadan çok önce kendi cihazlarını ayarlar: tarayıcı yakınlaştırması, daha büyük sistem metni, koyu mod, azaltılmış hareket, yüksek kontrast, altyazılar, okuma modu ve telefonun kendi ekran okuyucusu. Sitenizin görevi bu ayarlara saygı göstermektir. Sayfa içi bir erişilebilirlik paneli bunların yerine geçmez; yalnızca bir seçenek daha sunar.

• Yakınlaştırma ve metin boyutu: Göreli birimler kullanın ve mobilde iki parmakla yakınlaştırmayı asla engellemeyin.
• Azaltılmış hareket: Siteler bu tercihi okuyabilir (prefers-reduced-motion medya sorgusu); paralaks efektlerinde, slayt gösterilerinde ve büyük geçişlerde buna uyun.
• Yüksek kontrast ve zorunlu renkler, örneğin Windows kontrast temaları: Simgelerin ve odak çerçevelerinin görünür kaldığını kontrol edin.
• Okuma modu en iyi gerçek başlıklar ve paragraflarla çalışır.

SiteAccessible gibi sayfa içine eklenen bir panel, ziyaretçilere cihaz ayarlarında arama yapmadan kontrast, metin boyutu, aralık, okuma kılavuzu, sesli okuma ve animasyonları durdurma düğmeleri sunar. Bu bazı kişilere yardımcı olur: ayarlarını değiştiremediği bir iş bilgisayarındaki birine ya da migreni tutup bir saatliğine daha sakin bir sayfa isteyen birine.

Ama ekran okuyucu kullanıcısının etiketsiz bir düğmeyi bulmasına yardım etmez ve bir siteyi WCAG'ye uygun hâle getirmez. Panelimizde görme engelli ziyaretçiler için bilinçli olarak bir profil bulunmamasının nedeni de bu: Görsel bir panel, birinin zaten iyi bildiği ekran okuyucunun yerini tutamaz. Bir sayfa insanların kendi araçlarıyla çalışmıyorsa, sayfayı düzeltin.

Deneyimi en sık ne bozar?

Aynı temel engeller tekrar tekrar karşımıza çıkıyor. WebAIM Million 2026 (yeni sekmede açılır) taramasında en popüler bir milyon ana sayfanın %95,9'unda tespit edilebilir WCAG hataları vardı; sayfa başına ortalama 56,1 hata bulundu ve başı düşük kontrastlı metin, eksik alternatif metin ve etiketsiz form alanları çekiyordu. Ekran okuyucu kullanıcıları ise CAPTCHA'yı internetteki en sorunlu unsur olarak görüyor.

Taramalar pek çok şeyi kaçırır. Ekran okuyucu kullanıcılarının kendi belirttiği ilk beş sorun şunlar:

1. CAPTCHA
2. Beklendiği gibi davranmayan menüler, sekmeler ve diyalog pencereleri
3. Anlamsız bağlantılar veya düğmeler
4. Beklenmedik şekilde değişen ekranlar veya ekran bölümleri
5. Klavye erişiminin olmaması

Bunların hiçbirini düzeltmek için özel bir teknoloji gerekmez. Onları bulmak için kendi sitenizi deneyin: Yalnızca klavyeyle bir rezervasyon yapın, %400 yakınlaştırıp ödeme sayfanızı okuyun, sonra başlıklarınızı VoiceOver veya NVDA ile dinleyin. Web sitenizin erişilebilirliğini test etme rehberimiz bu kontrolleri adım adım anlatıyor. Bunlar, bu araçları her gün kullanan kişilerle yapılan testlerin yerini tutmaz, ama nereden başlayacağınızı gösterir.