Jak osoby z niepełnosprawnościami korzystają z internetu?

Trzy osoby próbują zarezerwować stolik na stronie tej samej restauracji. Ola jest niewidoma i słucha strony przez VoiceOver na iPhonie. Tomek ma reumatoidalne zapalenie stawów i korzysta z klawiatury, bo używanie myszy sprawia mu ból. Pani Halina ma 78 lat i powiększa stronę do 200%, żeby przeczytać menu. Jeśli menu to zdjęcie wydrukowanej kartki, a kalendarz reaguje tylko na mysz, cała trójka się poddaje i rezerwuje stolik gdzie indziej.

Ten przewodnik wyjaśnia, jak osoby z niepełnosprawnościami naprawdę korzystają z internetu, i podaje aktualne dane. Kilka słów o języku: piszemy „osoby z niepełnosprawnościami”, tak jak instytucje UE, choć w przepisach i w mowie potocznej nadal funkcjonuje też określenie „osoby niepełnosprawne”. Gdy piszesz o konkretnej osobie, używaj słów, których ona sama używa.

Ile osób ma niepełnosprawność?

Według Światowej Organizacji Zdrowia (otwiera się w nowej karcie) (informacja z marca 2023 r.) znacznej niepełnosprawności doświadcza około 1,3 mld osób, czyli 16% ludności świata, co szósta osoba. Według Eurostatu (otwiera się w nowej karcie) w 2024 r. długotrwałe ograniczenie w codziennych czynnościach zgłosiło 23,9% mieszkańców UE w wieku 16 lat i więcej, czyli mniej więcej co czwarty dorosły.

Wyniki krajowe wahają się od 12,7% w Bułgarii do 41,2% na Łotwie, a dane opierają się na deklaracjach samych badanych, więc kraje trzeba porównywać ostrożnie. Ważniejsza jest krzywa wieku. Wśród osób w wieku 85 lat i starszych odsetek jest dziesięć razy wyższy (otwiera się w nowej karcie) (72,3%) niż wśród osób w wieku 16–24 lat (7,1%), a 22,0% ludności UE (otwiera się w nowej karcie) ma 65 lat lub więcej. Wiele z tych osób nie powiedziałoby o sobie, że ma niepełnosprawność.

Czym są technologie wspomagające?

Technologia wspomagająca to każde oprogramowanie lub urządzenie, które pozwala korzystać z komputera, telefonu czy strony internetowej w sposób dopasowany do ciała i umysłu danej osoby. Najbardziej znane przykłady to czytniki ekranu, programy powiększające, rozpoznawanie mowy, przełączniki i monitory brajlowskie. Ludzie korzystają też z prostszych ustawień, takich jak większy tekst, wolniejszy wskaźnik czy domyślnie włączone napisy.

W3C nazywa te prostsze ustawienia „strategiami adaptacyjnymi”, które jego przegląd narzędzi i technik (otwiera się w nowej karcie) opisuje jako „techniki, z których korzystają osoby z niepełnosprawnościami, by usprawnić interakcję z internetem”. Większość osób łączy jedno z drugim.

Wiele z tych funkcji jest wbudowanych: VoiceOver i Sterowanie głosem na urządzeniach Apple, TalkBack i Voice Access na Androidzie, Narrator i Lupa w Windows. Wielu użytkowników Windows dokłada do tego płatny JAWS albo bezpłatny NVDA.

Jak osoby niewidome korzystają ze stron internetowych?

Większość osób niewidomych korzysta z czytnika ekranu, czyli programu, który zamienia stronę na mowę lub brajl, i porusza się po niej skrótami klawiszowymi lub gestami dotykowymi zamiast myszą. Rzadko słuchają strony od góry do dołu. W ankiecie WebAIM z 2024 r. 71,6% użytkowników czytników ekranu odpowiedziało, że długą stronę przeglądają najpierw po nagłówkach.

Ankieta WebAIM wśród użytkowników czytników ekranu nr 10 (otwiera się w nowej karcie) zebrała 1539 odpowiedzi w grudniu 2023 i styczniu 2024 r. Respondenci zgłaszali się sami, więc to próba z samodoboru, a nie spis. Niektóre wyniki:

• Na komputerach 40,5% korzysta głównie z JAWS, 37,7% z NVDA, a 9,7% z VoiceOver.
• 91,3% używa czytnika ekranu na telefonie lub tablecie, a 70,6% korzysta głównie z urządzeń Apple.
• 38% korzysta z wyjścia brajlowskiego, czyli monitora, który tworzy znaki z wysuwanych punktów.

Wyobraź sobie użytkownika czytnika ekranu na stronie produktu. Otwiera listę nagłówków i przeskakuje do „Opinii”. Nie widzi Twojego układu graficznego, tylko strukturę pod nim: jeśli nagłówki to tylko pogrubione akapity, lista jest pusta, a trzy przyciski „Dodaj do koszyka” brzmią identycznie.

• Nagłówki, które są prawdziwymi elementami nagłówków, w sensownej kolejności.
• Tekst alternatywny, który mówi to, co ważne: „Granatowy wełniany płaszcz do kolan, widok z przodu”, a nie „IMG_4471.jpg”. Obrazy dekoracyjne dostają pusty tekst alternatywny, żeby czytnik je pomijał.
• Etykiety przy każdym polu formularza i komunikaty o błędach odczytywane przez czytnik, a nie tylko zaznaczane na czerwono.
• Tekst linków i przycisków zrozumiały bez kontekstu: „Przeczytaj zasady zwrotów”, a nie „Kliknij tutaj”.

Jak osoby słabowidzące korzystają ze stron internetowych?

Osoby słabowidzące zwykle powiększają treść albo poprawiają jej czytelność, zamiast przechodzić na dźwięk. Powiększają stronę w przeglądarce, korzystają z programów powiększających, zwiększają tekst systemowy, włączają wysoki kontrast lub tryb ciemny albo zwiększają odstępy. To duża grupa: WHO szacuje, że co najmniej 2,2 mld osób ma zaburzenia widzenia z bliska lub z daleka.

Przy dużym powiększeniu użytkownik programu powiększającego widzi naraz tylko mały wycinek ekranu. Łatwo przeoczy komunikat „Zaktualizowano koszyk” w górnym rogu, podobnie jak podsumowanie błędów umieszczone daleko od błędnie wypełnionego pola.

Wytyczne dla dostępności treści internetowych (WCAG) 2.2 (otwiera się w nowej karcie) obejmują to trzema kryteriami sukcesu poziomu AA: tekst musi dać się powiększyć do 200% bez utraty treści (1.4.4 Zmiana rozmiaru tekstu), treść musi dopasowywać się do szerokości 320 pikseli CSS, by nikt nie przewijał w dwóch kierunkach (1.4.10 Dopasowanie do ekranu), a strony muszą znieść zwiększone odstępy między wierszami, literami i wyrazami (1.4.12 Odstępy w tekście). O kontraście piszemy w poradniku o kontraście kolorów. A sfotografowane menu? Przepisane na stronę internetową z nagłówkami działa zarówno dla pani Haliny, jak i dla Oli.

Jak osoby głuche i słabosłyszące korzystają z internetu?

Osoby głuche i słabosłyszące korzystają z internetu jak wszyscy, dopóki informacji nie niesie dźwięk. Wtedy potrzebują napisów w filmach, transkrypcji nagrań i sposobu kontaktu, który nie jest rozmową telefoniczną. WHO szacuje, że 430 mln osób, czyli ponad 5% ludności świata, potrzebuje rehabilitacji z powodu niepełnosprawności słuchowej.

Dla wielu Głuchych (wielka litera często oznacza przynależność do kultury Głuchych i społeczności języka migowego, w Polsce polskiego języka migowego, PJM) pierwszym językiem jest język migowy, a język pisany drugim. Prosty język pomaga im tak samo jak każdemu, kto czyta w języku obcym.

• Dodaj napisy do każdego nagranego filmu z mową (WCAG 1.2.2, poziom A). Sprawdzaj napisy automatyczne: potrafią przekręcić nazwiska, nazwy produktów i liczby.
• Oferuj inne formy kontaktu niż telefon. „Aby zrezygnować, zadzwoń” całkowicie wyklucza część klientów.
• Nie odtwarzaj dźwięku automatycznie. Dźwięk trwający dłużej niż 3 sekundy wymaga możliwości wstrzymania lub zatrzymania (WCAG 1.4.2 Kontrola odtwarzania dźwięku), a potrzebują tego także użytkownicy czytników ekranu.

Jak po stronach poruszają się osoby z niepełnosprawnością ruchową?

Osoby z niepełnosprawnością ruchową często w ogóle nie używają myszy. Korzystają z klawiatury, przełącznika, sterowania głosem, systemu śledzenia wzroku, wskaźnika sterowanego głową lub trackballa, nieraz zmagając się przy tym z drżeniem, bólem czy zmęczeniem. Wszystkie te metody wymagają strony, która działa bez precyzyjnego celowania: z każdą kontrolką dostępną z klawiatury, zawsze widocznym fokusem i celami na tyle dużymi, by łatwo w nie trafić.

WCAG zaczyna od klawiatury: wszystko musi działać bez myszy (2.1.1 Klawiatura, poziom A). Co zwykle przeszkadza:

• Niewidoczny fokus. Jeśli usuniesz obrys fokusu ze względów estetycznych, użytkownik klawiatury straci orientację (WCAG 2.4.7 Widoczny fokus).
• Długa droga. Użytkownik przełącznika przechodzi przez kontrolki po kolei. Rozbudowane menu z 60 linkami bez linku „Przejdź do treści” może oznaczać 60 naciśnięć, zanim dotrze się do produktu.
• Niezgodne etykiety. Użytkownik sterowania głosem mówi „kliknij Zarezerwuj”, ale w kodzie przycisk nazywa się „Wyślij formularz”, więc nic się nie dzieje (WCAG 2.5.3 Etykieta w nazwie).
• Malutkie cele i suwaki obsługiwane tylko przeciąganiem. WCAG 2.2 ustala minimalny rozmiar celu na 24 na 24 piksele CSS (2.5.8) i wymaga alternatywy dla przeciągania w postaci kliknięcia (2.5.7). Oba kryteria wyjaśniamy w przewodniku po WCAG 2.2.

Jak z internetu korzystają osoby z niepełnosprawnościami poznawczymi, dysleksją lub ADHD?

Osoby z niepełnosprawnościami poznawczymi i trudnościami w uczeniu się, w tym z dysleksją, ADHD, zaburzeniami pamięci czy po urazach mózgu, łączą różne narzędzia i sposoby: syntezę mowy, sprawdzanie pisowni, linijki do czytania, menedżery haseł, tryb czytania i dodatkowy czas. Najbardziej pomaga jednak to, co jest po Twojej stronie ekranu: jasny język, przewidywalny układ i procesy, które nie karzą za pomyłki.

Wytyczne W3C dotyczące niepełnosprawności poznawczych i trudności w uczeniu się (otwiera się w nowej karcie) zawierają m.in. cele „Pomóż użytkownikom się skupić” i „Zadbaj, by procesy nie opierały się na pamięci”.

Logowanie, które prosi o trzeci i piąty znak hasła (tzw. hasło maskowane), to właśnie test pamięci, przed którym przestrzega drugi z tych celów. Karuzela, która przesuwa się co kilka sekund, działa wbrew pierwszemu. Co pomaga, łącznie z badaniami nad czcionkami dla osób z dysleksją, omawiamy w artykule Projektowanie dla osób z dysleksją, ADHD i niepełnosprawnościami poznawczymi.

Z jakich wbudowanych ustawień korzystają ludzie i gdzie jest miejsce na panel na stronie?

Większość osób dostosowuje własne urządzenia, zanim dotknie czegokolwiek na Twojej stronie: powiększenie w przeglądarce, większy tekst systemowy, tryb ciemny, ograniczenie ruchu, wysoki kontrast, napisy, tryb czytania i wbudowany czytnik ekranu w telefonie. Zadaniem Twojej strony jest szanować te ustawienia. Panel dostępności na stronie to jeszcze jedna opcja, a nie zamiennik.

• Powiększenie i rozmiar tekstu: używaj jednostek względnych i nigdy nie blokuj powiększania gestem na urządzeniach mobilnych.
• Ograniczenie ruchu: strona może odczytać tę preferencję (zapytanie medialne prefers-reduced-motion), więc uwzględniaj ją przy efektach paralaksy, karuzelach i dużych przejściach.
• Wysoki kontrast i wymuszone kolory, np. motywy kontrastowe w Windows: sprawdź, czy ikony i obrysy fokusu pozostają widoczne.
• Tryb czytania działa najlepiej z prawdziwymi nagłówkami i akapitami.

Panel na stronie, taki jak ten, który dodaje SiteAccessible, daje odwiedzającym przyciski kontrastu, rozmiaru tekstu, odstępów, linijki do czytania, czytania na głos i zatrzymywania animacji bez szukania w ustawieniach urządzenia. To pomaga części osób, np. komuś przy służbowym komputerze, którego nie może skonfigurować, albo komuś z migreną, kto na godzinę chce spokojniejszej strony.

Nie pomaga natomiast użytkownikowi czytnika ekranu znaleźć przycisku bez etykiety i nie sprawia, że strona spełnia WCAG. Dlatego nasz panel celowo nie ma profilu dla osób niewidomych: wizualny panel nie zastąpi czytnika ekranu, który ktoś już zna. Jeśli strona nie działa z narzędziami, których ludzie używają na co dzień, napraw stronę.

Co najczęściej psuje korzystanie ze strony?

Te same podstawowe bariery pojawiają się wciąż na nowo. W skanie WebAIM Million 2026 (otwiera się w nowej karcie) na 95,9% z miliona najpopularniejszych stron głównych wykryto błędy WCAG, średnio 56,1 błędu na stronę, a na czele listy były tekst o niskim kontraście, brak tekstów alternatywnych i pola formularzy bez etykiet. Użytkownicy czytników ekranu uznają CAPTCHA za najbardziej problematyczny element internetu.

Skany wielu rzeczy nie wychwytują. Pięć największych problemów według samych użytkowników czytników ekranu:

1. CAPTCHA
2. Menu, zakładki i okna dialogowe, które nie działają zgodnie z oczekiwaniami
3. Linki lub przyciski, których znaczenie jest niejasne
4. Ekrany lub ich fragmenty, które niespodziewanie się zmieniają
5. Brak dostępności z klawiatury

Żaden z tych problemów nie wymaga do naprawy specjalnej technologii. Żeby je znaleźć, wypróbuj własną stronę: zarezerwuj coś wyłącznie klawiaturą, powiększ widok do 400% i przeczytaj proces zamówienia, a potem posłuchaj swoich nagłówków w VoiceOver lub NVDA. Nasz poradnik o sprawdzaniu dostępności strony prowadzi przez te testy krok po kroku. Nie zastąpią one testów z udziałem osób, które używają tych narzędzi na co dzień, ale pokażą, od czego zacząć.