Dysleksja, ADHD i dostępność poznawcza: co naprawdę pomaga

Klientka z dysleksją otwiera Twoją stronę o zwrotach: 900 słów wyjustowanego tekstu w bladej szarości, a jedyny ważny termin ukryty w szóstym akapicie. Inny klient, z ADHD, zaczyna składać zamówienie, po drugim polu wyskakuje mu okno newslettera; klient je zamyka i gubi wątek. Większość automatycznych narzędzi nie wykryje żadnego z tych problemów. Żadnego też nie rozwiąże specjalna czcionka.

Ten przewodnik oddziela to, co ma oparcie w badaniach, od tego, co jest głównie marketingiem, łącznie z niektórymi funkcjami, które nasza branża lubi sprzedawać.

Czym jest dostępność poznawcza?

Dostępność poznawcza oznacza takie przygotowanie treści i interakcji, by mogły z nich korzystać osoby z niepełnosprawnościami poznawczymi i trudnościami w uczeniu się, u których przetwarzanie języka, pamięć, uwaga czy operowanie liczbami mogą przebiegać inaczej. Obejmuje dysleksję, ADHD, autyzm, dyskalkulię, demencję, urazy mózgu i niepełnosprawność intelektualną, a pomaga też każdemu, kto jest zmęczony, zestresowany albo czyta w obcym języku.

Najważniejszym źródłem wskazówek jest dokument W3C Making Content Usable for People with Cognitive and Learning Disabilities (otwiera się w nowej karcie), nota grupy roboczej opublikowana 29 kwietnia 2021 r. jako uzupełnienie Wytycznych dla dostępności treści internetowych (WCAG). Dzieli on zalecenia na osiem celów:

1. Pomóż użytkownikom zrozumieć, czym są poszczególne elementy i jak z nich korzystać
2. Pomóż użytkownikom znaleźć to, czego potrzebują
3. Używaj jasnych i zrozumiałych treści
4. Pomóż użytkownikom unikać błędów i wiedzieć, jak je poprawić
5. Pomóż użytkownikom się skupić
6. Zadbaj, by procesy nie opierały się na pamięci
7. Zapewnij pomoc i wsparcie
8. Umożliwiaj dostosowanie i personalizację

W dużej mierze to po prostu dobre projektowanie. Dokument zauważa, że korzystają na nim także osoby w chwilowym stresie i osoby, które słabo znają dany język.

Ile osób ma dysleksję lub ADHD?

Według Europejskiego Stowarzyszenia Dysleksji (otwiera się w nowej karcie) dysleksja dotyczy około 9–12% populacji, a u 2–4% ma poważne nasilenie. W przypadku dorosłych z ADHD globalna metaanaliza z 2021 r. (otwiera się w nowej karcie) oszacowała odsetek na 2,58% dla ADHD utrzymującego się od dzieciństwa i na 6,76%, gdy liczyć dorosłych z obecnymi objawami, czyli około 366 mln osób w 2020 r.

Te zaburzenia często współwystępują: EDA szacuje, że 8–18% osób z dysleksją ma też ADHD, a 20–40% dyskalkulię. Podkreśla również, że dysleksja nie ma związku z inteligencją. Szacunki zmieniają się wraz z definicjami, ale skala jest jasna. Jeśli Twoi odwiedzający odzwierciedlają populację, mniej więcej od 900 do 1200 na każde 10 000 ma dysleksję.

Czy czcionki dla dyslektyków naprawdę pomagają?

Według obecnego stanu wiedzy nie jako pomoc w czytaniu. Badania kontrolowane dotyczące OpenDyslexic i Dyslexie nie wykazały szybszego ani dokładniejszego czytania niż przy Arialu czy Times New Roman, a metaanaliza 15 badań z 2026 r. wykazała ogólny efekt bliski zeru. Niektórzy czytelnicy nadal wolą te czcionki i tę preferencję warto szanować.

Czcionki takie jak OpenDyslexic i Dyslexie projektuje się tak, by litery trudniej było pomylić, np. dzięki pogrubionym dolnym częściom albo wyraźniej różniącym się kształtom. Badania nie potwierdziły obiecywanych korzyści:

• Wery i Diliberto (2017) porównali OpenDyslexic z Arialem i Times New Roman u uczniów szkół podstawowych z dysleksją. Stwierdzili „brak poprawy tempa i poprawności czytania” i uznali, że „przenoszenie materiałów drukowanych na tę czcionkę może nie przynosić żadnych korzyści”. Żaden z uczniów nie wskazał jej jako preferowanej (Annals of Dyslexia, rekord w ERIC (otwiera się w nowej karcie)).
• Kuster i współpracownicy porównali Dyslexie z Arialem i Times New Roman w dwóch eksperymentach, z których pierwszy objął 170 dzieci z dysleksją. Ich wniosek: czcionka „ani nie pomaga, ani nie przeszkadza w czytaniu”, a więcej dzieci wolało zwykłe czcionki (Annals of Dyslexia, 2018 (otwiera się w nowej karcie)).
• Metaanaliza z 2026 r. autorstwa Azzarello i współpracowników zebrała 15 badań z udziałem dzieci z dysleksją (91 wielkości efektu, 688 uczestników). Ogólny efekt był znikomy, g = −0,04 (95% przedział ufności od −0,15 do 0,07), gdzie zero oznacza brak różnicy. Czcionki te „nie dają czytelnikom z dysleksją istotnych korzyści w porównaniu z tradycyjnymi czcionkami” (Annals of Dyslexia, 2026 (otwiera się w nowej karcie)).

Dwa zastrzeżenia. Większość tych badań dotyczy dzieci i mierzy tempo oraz poprawność, a nie komfort podczas długiej lektury. Metaanaliza dodaje też, że „pewne cechy typograficzne mogą poprawiać czytelność”, co wskazuje raczej na odstępy niż na jakąkolwiek firmową czcionkę. Nie przestawiaj więc całej strony na czcionkę dla dyslektyków. Używaj czytelnego, znanego kroju i pozwól czytelnikom, którzy wolą inny, wybrać go samodzielnie.

Co naprawdę pomaga osobom z dysleksją czytać na ekranie?

Odstępy, układ i sposób pisania znaczą więcej niż krój pisma. Daj tekstowi przestrzeń, pilnuj rozsądnej długości wierszy, wyrównuj do lewej zamiast justować, dziel tekst na krótkie akapity pod jasnymi nagłówkami i pisz prosto. Przede wszystkim zadbaj, by układ strony się nie rozpadał, gdy czytelnik sam zwiększy odstępy, czego WCAG wymaga na poziomie AA.

Odstępy mają lepsze podstawy niż czcionki, choć i tu sprawa nie jest przesądzona. W badaniu opublikowanym w PNAS w 2012 r. (otwiera się w nowej karcie) 74 włoskich i francuskich dzieci z dysleksją w wieku od 8 do 14 lat czytało tekst z bardzo dużymi odstępami między literami szybciej i z mniej więcej o połowę mniejszą liczbą błędów, bez żadnego treningu. W opublikowanej polemice (otwiera się w nowej karcie) dowodzono, że poprawa może wynikać z tego, że dzieci słabiej czytały, a nie z samej dysleksji. Obiecujące, ale nieudowodnione.

Kryterium sukcesu 1.4.12 Odstępy w tekście w WCAG 2.2 (otwiera się w nowej karcie) nie każe stosować dużych odstępów. Mówi, że treść musi nadal działać, gdy czytelnik ustawi wysokość wiersza na 1,5 rozmiaru czcionki, odstęp między akapitami na dwukrotność rozmiaru czcionki, odstęp między literami na 0,12, a między wyrazami na 0,16 rozmiaru czcionki. Objaśnienie kryterium przez W3C (otwiera się w nowej karcie) podaje powód: „Osoby z dysleksją mogą zwiększać odstępy między wierszami, wyrazami i literami, by czytać szybciej”. Klasyczny błąd to karta produktu o stałej wysokości, na której napis „Darmowy zwrot w ciągu 30 dni” zostaje ucięty do „Darmowy zwrot w ci”.

• Ogranicz wiersze do około 80 znaków lub mniej i unikaj justowania; tak stanowi kryterium AAA 1.4.8 Prezentacja wizualna. Tekst wyrównany do lewej zachowuje równe odstępy między wyrazami.
• Stosuj krótkie akapity, opisowe nagłówki i numerowane kroki, żeby czytelnik mógł łatwo wrócić do miejsca, w którym skończył.
• Publikuj prawdziwy tekst, a nie tekst na obrazkach czy w zeskanowanych PDF-ach, żeby działały synteza mowy i czcionki wybrane przez czytelnika.
• Dbaj o dobry kontrast bez olśnienia. Niektórych czytelników męczy czerń na jaskrawej bieli, a łagodniejsze tło jest w porządku, o ile tekst zachowuje minimalny kontrast 4,5:1 wymagany przez WCAG. Współczynniki wyjaśnia nasz poradnik o kontraście kolorów.

Jak ułatwić korzystanie ze strony osobom z ADHD?

Ogranicz to, co konkuruje o uwagę, i ułatw powrót do przerwanego zadania. Oznacza to brak automatycznie odtwarzanych filmów i dźwięków, brak wyskakujących okien w trakcie zadania, możliwość zatrzymania wszystkiego, co się rusza, krótkie kroki z widocznym postępem i formularze, które pamiętają to, co ktoś już wpisał. Wytyczne W3C dotyczące dostępności poznawczej nazywają ten cel „Pomóż użytkownikom się skupić”.

• Nie przerywaj. Żadnego okna newslettera po drugim polu formularza, żadnego podskakującego dymka czatu, żadnego banera, który wraca na każdej podstronie.
• Pozwól zatrzymać ruch. Wszystko, co samo się porusza, miga lub przewija dłużej niż pięć sekund, musi mieć możliwość wstrzymania, zatrzymania lub ukrycia (WCAG 2.2.2, poziom A).
• Pokaż drogę. Dziel długie formularze na kroki i informuj, gdzie jest użytkownik: „Krok 2 z 4: Dostawa”.
• Zachowuj postęp. Jeśli ktoś odejdzie poszukać karty płatniczej, koszyk i do połowy wypełniony formularz powinny na niego czekać.
• Zrezygnuj ze sztucznej presji. Liczniki odliczające czas i banery „Zostały tylko 2 sztuki” dokładają presji właśnie wtedy, gdy ktoś potrzebuje się skupić. Prawdziwe limity czasu powinny dać się regulować (WCAG 2.2.1).
• Pozwól naprawiać błędy. Proś o potwierdzenie przed każdą nieodwracalną czynnością i, gdzie się da, oferuj cofnięcie.

Nic z tego nie dotyczy wyłącznie ADHD. Dzięki temu zamówienie składa się szybciej także wszystkim pozostałym.

Co nowe kryteria WCAG 2.2 dają dostępności poznawczej?

Trzy z dziewięciu nowych kryteriów WCAG 2.2 bezpośrednio zmniejszają obciążenie poznawcze. 3.2.6 Spójna pomoc (poziom A) utrzymuje pomoc w tym samym miejscu, 3.3.7 Zbędne wprowadzanie danych (A) sprawia, że procesy nie pytają dwa razy o to samo, a 3.3.8 Dostępne uwierzytelnianie (AA) usuwa z logowania testy pamięci i łamigłówki, chyba że istnieje alternatywa.

Pomagają też starsze kryteria, takie jak 3.3.2 Etykiety lub instrukcje i 3.3.1 Identyfikacja błędu. Wiele potrzeb poznawczych, np. prosty język, trudno jednak zamienić na testy typu „spełnia albo nie”, a duża część zaleceń W3C w tej dziedzinie jest w wytycznych uzupełniających, a nie w samym WCAG. Wszystkie dziewięć nowych kryteriów omawiamy w przewodniku po WCAG 2.2 prostym językiem.

Prosty język: jak pisać dla wszystkich?

Prosty język to pisanie w taki sposób, by docelowy czytelnik za pierwszym razem znalazł to, czego potrzebuje, zrozumiał to i mógł działać. W praktyce: zaczynaj od odpowiedzi lub działania, używaj powszechnie znanych słów, pisz przeważnie krótkie zdania, wyjaśniaj terminy, których nie da się uniknąć, i zamieniaj kroki w listy numerowane. Pomaga to osobom z niepełnosprawnościami poznawczymi i każdemu, kto się spieszy.

• Przed: „Klienci zamierzający dokonać zwrotu towaru zobowiązani są zapewnić, by przesyłka została doręczona w terminie nieprzekraczającym 30 dni od daty dostawy, z zastrzeżeniem warunków określonych poniżej”. Po: „Możesz zwrócić towar w ciągu 30 dni od dostawy. Oto jak to zrobić:”, a pod spodem trzy numerowane kroki.
• Przed: „Nieprawidłowe dane”. Po: „Podaj kod pocztowy, np. 00-950”.
• Przed: „Kliknij tutaj”. Po: „Pobierz tabelę rozmiarów (PDF, 2 strony)”.

Liczby zapisuj cyframi, daty w pełnym brzmieniu („piątek, 14 listopada”), a w jednym zdaniu zawieraj jedną myśl. Kryterium AAA 3.1.5 Poziom umiejętności czytania wymaga prostszej wersji lub treści pomocniczych, gdy tekst wymaga umiejętności czytania wykraczających poza poziom niższego wykształcenia średniego. Trudno je spełnić wszędzie, ale to przydatny test dla stron pomocy, regulaminów i komunikatów o błędach.

Gdzie jest miejsce na narzędzia personalizacji?

Narzędzia personalizacji pozwalają każdemu czytelnikowi dopasować stronę do siebie: inną czcionką, większymi odstępami, linijką do czytania, czytaniem tekstu na głos, wyłączeniem animacji. W3C wymienia „Umożliwiaj dostosowanie i personalizację” wśród swoich ośmiu celów dostępności poznawczej. Te narzędzia to wybór czytelnika. Nie naprawiają treści, które są trudne do zrozumienia, ani procesów opartych na pamięci.

Nasz własny panel, SiteAccessible, jest takim narzędziem, więc wyjaśnijmy, co robi, a czego nie. Profil „Dla osób z dysleksją” zmienia krój pisma (na Andikę, z OpenDyslexic jako alternatywą), zwiększa interlinię oraz odstępy między literami i wyrazami i wyrównuje tekst do lewej. Oferujemy tę czcionkę dlatego, że niektórzy czytelnicy ją wolą, a preferencje mają znaczenie, nie zaś dlatego, że jest sprawdzoną pomocą w czytaniu: opisane wyżej badania pokazują, że nie jest. Bliżej tego, co potwierdzają dowody, są odstępy.

Profil „Dla osób z ADHD” zatrzymuje animacje, tonuje kolory i dodaje maskę czytania, która przyciemnia wszystko poza pasem wokół wskaźnika. Dzięki temu przeładowana strona może wydawać się spokojniejsza. Nie poprawia niczyjej koncentracji i nie twierdzimy, że tak jest. Żadna z tych funkcji nie przepisuje też Twoich tekstów, nie usuwa wyskakujących okien ani nie upraszcza procesu zamówienia. Pełną listę dostosowań znajdziesz na naszej stronie z funkcjami.

Jeśli w tym miesiącu masz zrobić trzy rzeczy, niech to będą te: przetestuj kluczowe strony z podanymi wyżej wartościami odstępów, usuń wszystko, co przerywa składanie zamówienia, i przepisz prostym językiem trzy najczęściej czytane strony pomocy. Nasz poradnik o sprawdzaniu dostępności strony pokazuje, jak sprawdzić odstępy, powiększenie i obsługę klawiaturą, a przegląd tego, jak osoby z niepełnosprawnościami korzystają z internetu, stawia te potrzeby obok innych.