ხდის თუ არა ხელმისაწვდომობის ვიჯეტი საიტს შესაბამისს? გულწრფელი პასუხი

თუ ონლაინ მაღაზია გაქვთ, ალბათ, ვიღაცას უკვე შემოუთავაზებია ხელმისაწვდომობის ვიჯეტი დაპირებასთან ერთად: დაამატეთ სკრიპტი და თქვენი საიტი ხელმისაწვდომი, კანონთან შესაბამისი და იურიდიული პრობლემებისგან დაცული გახდება. ასეთ ვიჯეტს, SiteAccessible-ს, ჩვენც ვქმნით, ამიტომ ამ საკითხში დაინტერესებული მხარე ვართ. აი, ისიც: არცერთი ვიჯეტი საიტს შესაბამისს ვერ ხდის. არც ჩვენი და არც სხვისი.

რა არის ხელმისაწვდომობის overlay ან ვიჯეტი?

ხელმისაწვდომობის overlay (სიტყვასიტყვით „ზედა ფენა“) მესამე მხარის კოდია, როგორც წესი JavaScript, რომელსაც საიტს ამატებენ მისი ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესების მცდელობით. ევროკომისია overlay-ებს აღწერს, როგორც „ხელსაწყოებს, რომლებიც შეიძლება დაემატოს ვებსაიტებს ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესების მიზნით“. პრაქტიკაში ეს სიტყვა ორ საკმაოდ განსხვავებულ რამეს აღნიშნავს და ამ განსხვავებას მნიშვნელობა აქვს.

• ვიზიტორის მიერ სამართავი პანელები. ღილაკი ხსნის მენიუს, სადაც ვიზიტორს შეუძლია აირჩიოს უფრო დიდი ტექსტი, მეტი ინტერვალი, მაღალი კონტრასტი, კითხვის სახაზავი ან ტექსტის ხმამაღლა წაკითხვა. სანამ ვიზიტორი თავად არ ითხოვს, არაფერი უნდა შეიცვალოს.
• ავტომატური „გამასწორებელი“ overlay-ები. სკრიპტი გვერდს ჩატვირთვისას ასკანერებს და მის გასწორებას იქვე ცდილობს: ალტერნატიულ ტექსტს ვარაუდით წერს, ფორმის ველებს წარწერებს უმატებს, ARIA ატრიბუტებს (კოდს, რომელიც ეკრანის წამკითხველს ეუბნება, რა არის ელემენტი) გადაწერს და ზოგჯერ სპეციალურ რეჟიმს რთავს, როცა ეკრანის წამკითხველს აღმოაჩენს.

ბევრი პროდუქტი ორივეს აკეთებს. ჩვენი მხოლოდ პირველი ტიპისაა: ის თქვენს მარკაპს არ ასკანერებს და არ გადაწერს. თუმცა არცერთი ტიპი არ ცვლის იმ საიტს, რომელსაც სტანდარტით ამოწმებენ.

შეუძლია თუ არა ვიჯეტს საიტი WCAG-თან, EAA-სთან ან ADA-სთან შესაბამისი გახადოს?

არა. ხელმისაწვდომობის სტანდარტები და კანონები ვრცელდება თქვენი საიტის საკუთარ კოდზე, შიგთავსსა და პროცესებზე და არა მის ზემოდან დამატებულ შრეზე. ევროკომისიის თქმით, ხელსაწყოები, რომლებიც „თავად ვებსაიტს“ სტანდარტთან შესაბამისს არ ხდის, „სათანადო გადაწყვეტა არ არის“, და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანთა ორგანიზაციებიც ამას ეთანხმებიან. აშშ-ში მომხმარებელთა უფლებების ზედამხედველმა ორგანომ მომწოდებელი საპირისპიროს მტკიცებისთვის დააჯარიმა.

ეს გვერდი საჯარო სექტორის საიტებს ეხება, მაგრამ ევროპის ხელმისაწვდომობის აქტით მოცული მაღაზიები და ბანკები იმავე სტანდარტით, EN 301 549-ით, ფასდება, რომელიც ვებ-კონტენტის ხელმისაწვდომობის სახელმძღვანელო პრინციპებს (WCAG) ეფუძნება.

მიზეზი პრაქტიკულია. WCAG-ით მოწმდება გვერდი ისეთი, როგორსაც მას ყველა იღებს. თუ თქვენი ნაცრისფერი ძირითადი ტექსტი კონტრასტის მინიმუმს ვერ აკმაყოფილებს, პანელში მოთავსებული კონტრასტის ღილაკი ამას ვერ შეცვლის, რადგან გვერდი მოთხოვნას ისევ ვერ აკმაყოფილებს ყველა იმ ვიზიტორისთვის, ვინც პანელს არასოდეს გახსნის. გამასწორებელი სკრიპტებიც იმავე კედელს ეჯახება: პროგრამა საიმედოდ ვერ მიხვდება, რა არის პროდუქტის ფოტოზე ან რისთვისაა წარწერის გარეშე დატოვებული ველი.

Overlay Fact Sheet (იხსნება ახალ ჩანართში), ღია წერილი, რომელსაც 2026 წლის 13 ოქტომბერს, როცა დავითვალეთ, 1 048 ხელმომწერი ჰყავდა, პირდაპირ ამბობს: „ბაზარზე არცერთი overlay-პროდუქტი ვერ გახდის ვებსაიტს ხელმისაწვდომობის რომელიმე არსებულ სტანდარტთან სრულად შესაბამისს“. აშშ-ში იუსტიციის დეპარტამენტი კერძო ბიზნესებისთვის ვებსაიტის ტექნიკურ სტანდარტს არ ადგენს. მისი 2022 წლის სახელმძღვანელო (იხსნება ახალ ჩანართში), ამ ხელსაწყოების მიმართ ყველაზე კეთილგანწყობილი ოფიციალური ტექსტი, რაც ვიპოვეთ, ამბობს, რომ შემმოწმებლები და overlay-ები „შეიძლება სასარგებლო ხელსაწყოები იყოს“, მაგრამ „ფრთხილად უნდა იქნეს გამოყენებული“, და რომ თუ შემოწმებამ შეცდომები ვერ აღმოაჩინა, ეს „სულაც არ ნიშნავს, რომ ყველაფერი ხელმისაწვდომია“.

რა გადაწყვიტა FTC-მ accessiBe-ის შესახებ?

2025 წლის აპრილში აშშ-ის ფედერალურმა სავაჭრო კომისიამ (FTC) საბოლოოდ დაამტკიცა ბრძანება, რომლითაც overlay-ების მომწოდებელ accessiBe-ს 1 მილიონი აშშ დოლარის გადახდა დაეკისრა. FTC-ის ბრალდებით, კომპანიის მტკიცება, თითქოს მისი accessWidget „ნებისმიერ ვებსაიტს WCAG-თან შესაბამისს გახდის“, მცდარი, შეცდომაში შემყვანი ან დაუსაბუთებელი იყო, ხოლო სტატიებსა და მიმოხილვებს, რომლებთანაც კომპანია იყო დაკავშირებული, ის დამოუკიდებელ მოსაზრებებად წარადგენდა.

FTC-მ შემოთავაზებული ბრძანება 2025 წლის 3 იანვარს გამოაცხადა (იხსნება ახალ ჩანართში) და 2025 წლის 22 აპრილს დაამტკიცა (იხსნება ახალ ჩანართში). accessiBe-ს აღარ შეუძლია მტკიცებულებების გარეშე განაცხადოს, რომ მისი ავტომატური პროდუქტები „ნებისმიერ ვებსაიტს WCAG-თან შესაბამისს გახდის“ ან „დროთა განმავლობაში WCAG-თან შესაბამისობის შენარჩუნებას უზრუნველყოფს“.

თუმცა უნდა ითქვას, რომ FTC-მ ერთი კომპანიის რეკლამაზე იმსჯელა და არა იმაზე, ეხმარება თუ არა overlay-ები ვინმეს. მაგრამ დაპირება, რომელიც მისი ყურადღების ცენტრში მოხვდა, ჯერ კიდევ ბევრ სარეკლამო გვერდზე გვხვდება. ჩვენ ასეთ დაპირებას არ გავცემთ.

რას ამბობენ overlay-ებზე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე მომხმარებლები და ხელმისაწვდომობის ექსპერტები?

ძირითადად იმას, რომ overlay-ები დიდად არ ეხმარება და ზოგჯერ ხელსაც უშლის. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანთა ევროპული ფორუმი (EDF) და ხელმისაწვდომობის პროფესიონალთა საერთაშორისო ასოციაცია (IAAP) აცხადებენ, რომ ისინი საიტს შესაბამისს ვერ ხდის. 2024 წლის კვლევაში, რომელშიც 47 უსინათლო და მხედველობადაქვეითებული მომხმარებელი მონაწილეობდა, უმეტესობამ თქვა, რომ overlay-ები სასარგებლო არ იყო, ბევრმა კი მათი დამხმარე ტექნოლოგიებთან კონფლიქტი აღნიშნა.

ეს განცხადება არც ჩვენნაირ პანელებს ინდობს. მასში ნათქვამია, რომ, მართალია, „ამ ფუნქციებიდან ზოგიერთს შეუძლია ზოგიერთ მომხმარებელს დაეხმაროს, უმეტესობა ზედმეტია, რადგან ისინი უკვე ხელმისაწვდომია ბრაუზერებში ან მომხმარებლის მიერ არჩეულ დამხმარე ტექნოლოგიებში“. ჩვენ მაინც მიგვაჩნია, რომ პანელს თავისი ადგილი აქვს, მაგრამ კრიტიკა სამართლიანია და ჯობს, ის ჩვენგან გაიგოთ. განცხადება ასევე ადგენს ზღვარს, რომელიც ყველა ვიჯეტმა უნდა გადალახოს: „დაუშვებელია, რომ overlay-ებმა, პლაგინებმა ან ვიჯეტებმა ხელი შეუშალონ მომხმარებლის დამხმარე ტექნოლოგიებზე, არჩეულ ბრაუზერსა და/ან ოპერაციული სისტემის ფუნქციებზე წვდომას“.

კვლევის სახელწოდებაა „The Promise and Pitfalls of Web Accessibility Overlays for Blind and Low Vision Users“ (იხსნება ახალ ჩანართში) („ვებ-ხელმისაწვდომობის overlay-ების დაპირებები და ხაფანგები უსინათლო და მხედველობადაქვეითებული მომხმარებლებისთვის“; ავტორები: მაკატი, ტიგველი და შინოჰარა, ACM ASSETS, 2024 წლის ოქტომბერი). ვაშინგტონის უნივერსიტეტის მიმოხილვა (იხსნება ახალ ჩანართში) დასძენს, რომ რესპონდენტების 42%-მდე overlay-იანი საიტებით სარგებლობას შეწყვეტილი ჰქონდა, ზოგს კი მცირე ცვლილებები, როგორიცაა შრიფტის ზომა ან ფერთა კონტრასტი, ნამდვილად დაეხმარა.

გერმანიაში BIK BITV-Test (იხსნება ახალ ჩანართში) თავის ნიშნებს არ ანიჭებს საიტს, რომელზეც overlay-ხელსაწყო მუშაობს. ეს ჩვენნაირ პანელებსაც ეხება, ამიტომაც ჩვენი EAA-ის დოკუმენტაცია კლიენტებს ურჩევს, ასეთი ტესტის დროს ვიჯეტი შეაჩერონ.

უჩივიან თუ არა ვიჯეტიან საიტებს მაინც?

დიახ. UsableNet-მა, რომელიც აშშ-ში ციფრულ ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებულ სარჩელებს აკვირდება, 2025 წელს თვეში 95-დან 155-მდე სარჩელი დაითვალა იმ ვებსაიტების წინააღმდეგ, რომლებზეც ხელმისაწვდომობის ვიჯეტი უკვე იყო დაყენებული, და დაასკვნა, რომ წლის განმავლობაში „ვიჯეტის მომხმარებლების წინააღმდეგ სარჩელები მნიშვნელოვნად არ შემცირებულა“. ვიჯეტი ვერ აშორებს იმ ბარიერებს, რომლებიც სარჩელებშია აღწერილი.

UsableNet-ის 2025 წლის სარჩელების მიმოხილვამ (იხსნება ახალ ჩანართში) იმ წელს აშშ-ში ციფრულ ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებული 5 000-ზე მეტი სარჩელი დაითვალა. ზოგ სარჩელში ახლა თავად ვიჯეტიც ფიგურირებს, ბრალდებით, რომ ის ეკრანის წამკითხველების მუშაობას უშლის ხელს.

ეს რიცხვები სიფრთხილით წაიკითხეთ. UsableNet ხელმისაწვდომობის მომსახურებას ყიდის და ეს სტატისტიკა არ ამტკიცებს, რომ ვიჯეტები სარჩელებს იზიდავს: უბრალოდ, ბევრ საიტს აქვს ვიჯეტი. ის უფრო ვიწრო, მაგრამ მნიშვნელოვან რამეს აჩვენებს: დაყენებულმა ვიჯეტმა ეს ბიზნესები სასამართლოსგან ვერ დაიცვა.

როდის შეიძლება ვიზიტორის მხარეს მოთავსებული პანელი დაეხმაროს?

პარამეტრების პანელი მაშინ ეხმარება, როცა ვიზიტორს სჭირდება ცვლილება, რომელსაც საიტი ნაგულისხმევად არ სთავაზობს, და არ იცის, როგორ გააკეთოს ეს თავის ბრაუზერში ან სისტემაში. ის უფრო ეპიზოდურ და სიტუაციურ საჭიროებებს ერგება, მაგალითად დაღლილ თვალებს, შაკიკს ან ტელეფონს მზის კაშკაშა შუქზე, ვიდრე დამხმარე ტექნოლოგიების გამოცდილი მომხმარებლების საჭიროებებს.

აქ ჩვენი პოზიცია ყველაზე მკაცრი კრიტიკოსების პოზიციას შორდება, ამიტომ მტკიცებულებას მოსაზრებისგან გავმიჯნავთ. მტკიცებულება: ეკრანის წამკითხველისა და გამადიდებლის გამოცდილი მომხმარებლები overlay-ებს, ძირითადად, სასარგებლოდ არ მიიჩნევენ, ზოგ ადამიანს კი მარტივი ცვლილებები, როგორიცაა ტექსტის ზომა და კონტრასტი, ნამდვილად ეხმარება. ჩვენი მოსაზრება: ბევრ ადამიანს, ვინც უფრო დიდ ტექსტს უფრო კომფორტულად წაიკითხავდა, ბრაუზერის ხელმისაწვდომობის პარამეტრები არასოდეს გაუხსნია, თვალსაჩინო ღილაკის პოვნა კი უფრო ადვილია.

• ხანდაზმული მომხმარებელი, რომელსაც თქვენი პროდუქტების აღწერები პატარა და მჭიდრო ეჩვენება და ბრაუზერის მასშტაბირებით არასოდეს უსარგებლია.
• დისლექსიის მქონე ადამიანი, რომელიც უფრო ფართო ინტერვალებითა და კითხვის სახაზავით უფრო მარტივად კითხულობს.
• ნებისმიერი, ვისაც დაჯავშნის ფორმის შევსებისას ანიმაციების გაჩერება სურს.

ეს გვერდის გარეგნობის ცვლილებებია საიტზე, რომელიც უკვე მუშაობს. პანელი ეკრანის წამკითხველის მომხმარებელს ვერ მისცემს წარწერას, რომელიც კოდში არ არის, და შეკვეთის გაფორმებას კლავიატურით სამართავს ვერ გახდის.

რა რისკები არსებობს და როგორ უნდა იყოს აწყობილი ვიჯეტი?

მთავარი რისკებია ვიჯეტი, რომელიც ვიზიტორის საკუთარ დამხმარე ტექნოლოგიას ეწინააღმდეგება, კლავიატურის ფოკუსს ხაფანგში იჭერს, გვერდს უკითხავად ცვლის ან ეკრანის წამკითხველის მომხმარებლებს ზედმეტ ხმაურს უქმნის. კარგად აწყობილი ვიჯეტი არავის ეჩრება, სანამ მას ვინმე არ გახსნის, თავად სრულად გამოსადეგია კლავიატურითა და ეკრანის წამკითხველით და გვერდის სემანტიკას არასოდეს გადაწერს.

ნებისმიერი პროდუქტი, მათ შორის ჩვენიც, ამ სიით შეამოწმეთ, კლავიატურითა და უფასო ეკრანის წამკითხველით, როგორც ეს აღწერილია ჩვენს სახელმძღვანელოში საიტის ხელმისაწვდომობის შემოწმების შესახებ.

• გამორთულია, სანამ არ ითხოვენ. სანამ ვიზიტორი რამეს არ ჩართავს, არაფერი იცვლება. დამხმარე ტექნოლოგიის ამოცნობა კონფიდენციალურობის პრობლემაცაა, როგორც EDF და IAAP აღნიშნავენ, რადგან შეზღუდულ შესაძლებლობაზე მიანიშნებს.
• ავტომატური გადაწერის გარეშე. ვარაუდით შედგენილი ალტერნატიული ტექსტი და ჩამატებული ARIA შეიძლება ეწინააღმდეგებოდეს იმას, რასაც ეკრანის წამკითხველი სხვა შემთხვევაში წაიკითხავდა.
• თავად ხელმისაწვდომია. ნამდვილი ღილაკი, პანელი, რომელიც Tab-ით, ისრებითა და Escape-ით იმართება, ფოკუსი, რომელიც დახურვისას ბრუნდება, და გასაგები სახელი ყველა ელემენტზე.
• პატივს სცემს სისტემის პარამეტრებს. თუ ვიზიტორის სისტემა შემცირებულ მოძრაობას ითხოვს, ვიჯეტის საკუთარი ანიმაციები ჩერდება.
• ხელს არ უშლის. ვიზიტორებს შეუძლიათ, ის თქვენი „კალათაში დამატების“ ღილაკიდან სხვაგან გადაიტანონ.
• პირადია და მისი შეჩერება შესაძლებელია. პარამეტრები ვიზიტორის ბრაუზერში მხოლოდ თქვენი საიტისთვის ინახება, თქვენ კი აუდიტის დროს ვიჯეტის შეჩერება შეგიძლიათ.

რას აკეთებს ჩვენი ვიჯეტი და რას არა?

SiteAccessible ვიზიტორის მიერ სამართავი პანელია: ვიზიტორებს შეუძლიათ შეცვალონ კონტრასტი, ტექსტის ზომა, ინტერვალები, შრიფტები, კურსორი და კითხვის დამხმარე საშუალებები ან აირჩიონ რვა პროფილიდან ერთ-ერთი. ის თქვენს კოდს არ ასკანერებს, არ ასწორებს და არ გადაწერს, საიტს არცერთ სტანდარტთან შესაბამისს არ ხდის და იურიდიულ დაცვას არ გაძლევთ. აი, როგორ პასუხობს ის ზემოთ მოცემულ სიას.

Pro და Business გეგმებს ემატება ხელმისაწვდომობის განცხადების გენერატორი, რომელიც აღრიცხავს თქვენ მიერ არჩეულ სტატუსს და მას თქვენს ნაცვლად არ წყვეტს. დანარჩენი იხილეთ ფუნქციების ჩამონათვალში.

რა გააკეთოთ ვიჯეტის ნაცვლად ან მასთან ერთად?

გაასწორეთ ხელმისაწვდომობა იქ, სადაც პრობლემა ჩნდება: შაბლონებში, შიგთავსსა და პროცესებში. გატესტეთ ავტომატური ხელსაწყოებით და ხელით, ძირითადი სცენარების ტესტირებაში ჩართეთ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანები, გამოაქვეყნეთ გულწრფელი ხელმისაწვდომობის განცხადება და საიტის ცვლილებისას შემოწმება განაგრძეთ. ვიჯეტი, თუ ის გინდათ, ამ სამუშაოს ზემოდან ემატება და მის არცერთ ნაწილს არ ანაცვლებს.

1. შეაფასეთ არსებული მდგომარეობა. გაუშვით უფასო ავტომატური შემმოწმებელი, შემდეგ ძირითადი სცენარები ხელით გატესტეთ: ძიება, პროდუქტის გვერდი, კალათა, შეკვეთის გაფორმება.
2. გაასწორეთ წყარო. დაიწყეთ იმით, რაც ამოცანის შესრულებას ბლოკავს: ფორმის ველები წარწერების გარეშე, უსახელო ღილაკები, კლავიატურის ხაფანგები, დაბალკონტრასტული ტექსტი, სურათები ალტერნატიული ტექსტის გარეშე. ზოგი მათგანი CMS-ში ათ წუთში სწორდება, ზოგს დეველოპერი სჭირდება.
3. შეამოწმეთ, რას მოგთხოვთ კანონი. თუ ევროკავშირის მომხმარებლებს ყიდით, წაიკითხეთ, რას მოითხოვს ევროპის ხელმისაწვდომობის აქტი, მათ შორის მომსახურების მიმწოდებელი მიკროსაწარმოების გამონაკლისის შესახებ.
4. ჩაატარეთ ტესტირება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანებთან. ევროკომისია გირჩევთ, „ტესტირებაში ყოველთვის ჩართოთ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები“. შეკვეთის გაფორმების ტესტირების ორი სესიაც კი გამოგადგებათ.
5. გამოაქვეყნეთ გულწრფელი განცხადება იმაზე, რა გატესტეთ და რა აკლია ჯერ. ჩვენს განცხადების სახელმძღვანელოში შაბლონს იპოვით.
6. ნუ შეჩერდებით. ხელახლა გატესტეთ დიდი ცვლილებების შემდეგ და წელიწადში ერთხელ მაინც.

თუ ამის შემდეგ ვიჯეტს დაამატებთ, დაამატეთ იმ ვიზიტორებისთვის, ვინც მას გამოიყენებს, და არა სამკერდე ნიშნად. ხოლო თუ ვინმე, მათ შორის ჩვენ, გეტყვით, რომ სკრიპტი თქვენს საიტს შესაბამისს გახდის, სთხოვეთ, აუდიტი გაჩვენოთ.