როგორ იყენებენ ვებსაიტებს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანები?

სამი ადამიანი ერთი და იმავე რესტორნის საიტზე მაგიდის დაჯავშნას ცდილობს. ნინო უსინათლოა და გვერდს iPhone-ზე VoiceOver-ით უსმენს. დავითს რევმატოიდული ართრიტი აქვს და კლავიატურას იყენებს, რადგან მაუსით მუშაობა ტკივილს აყენებს. ქეთევანი 78 წლისაა და მენიუს წასაკითხად გვერდს 200%-მდე ადიდებს. თუ მენიუ დაბეჭდილი ფურცლის ფოტოა, თარიღის ამრჩევი კი მხოლოდ მაუსზე რეაგირებს, სამივე ხელს ჩაიქნევს და მაგიდას სხვაგან დაჯავშნის.

ეს სახელმძღვანელო ახალი მონაცემებით აჩვენებს, როგორ იყენებენ ვებს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანები სინამდვილეში. ორიოდე სიტყვა ტერმინებზე: ჩვენ ვწერთ „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანები“, ისევე როგორც ევროკავშირის ინსტიტუციები (people with disabilities), თუმცა ბევრს, განსაკუთრებით გაერთიანებულ სამეფოში, სხვა ფორმა ურჩევნია: „disabled people“. როცა კონკრეტულ ადამიანზე წერთ, გამოიყენეთ ის სიტყვები, რომლებსაც ის თავად იყენებს.

რამდენ ადამიანს აქვს შეზღუდული შესაძლებლობა?

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (იხსნება ახალ ჩანართში) მონაცემებით (საინფორმაციო ფურცელი, 2023 წლის მარტი), დაახლოებით 1,3 მილიარდი ადამიანი, ანუ მსოფლიოს მოსახლეობის 16%, ყოველი მეექვსე, მნიშვნელოვანი შეზღუდული შესაძლებლობით ცხოვრობს. ევროკავშირში, ევროსტატის (იხსნება ახალ ჩანართში) თანახმად, 2024 წელს 16 წლისა და უფროსი ასაკის ადამიანების 23,9%-მა, დაახლოებით ყოველმა მეოთხე ზრდასრულმა, ყოველდღიურ საქმიანობაში ხანგრძლივი შეზღუდვის შესახებ განაცხადა.

ქვეყნების მიხედვით მაჩვენებელი 12,7%-დან (ბულგარეთი) 41,2%-მდე (ლატვია) მერყეობს, თანაც ის თვითშეფასებას ეფუძნება, ამიტომ ქვეყნების შედარებისას სიფრთხილე გმართებთ. ასაკობრივი მრუდი უფრო მეტს ამბობს. 85 წლისა და უფროსი ასაკის ადამიანებში ეს წილი (72,3%) ათჯერ მეტია (იხსნება ახალ ჩანართში), ვიდრე 16–24 წლისებში (7,1%), ევროკავშირის მოსახლეობის 22,0% (იხსნება ახალ ჩანართში) კი 65 წლის ან უფროსია. მათი დიდი ნაწილი თავს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონედ არც მიიჩნევს.

რა არის დამხმარე ტექნოლოგია?

დამხმარე ტექნოლოგია არის ნებისმიერი პროგრამა ან მოწყობილობა, რომლის წყალობითაც ადამიანს კომპიუტერის, ტელეფონის ან ვებსაიტის ისე გამოყენება შეუძლია, როგორც მის სხეულსა და გონებას შეეფერება. ყველაზე ცნობილი მაგალითებია ეკრანის წამკითხველები, გამადიდებლები, მეტყველების ამოცნობა, გადამრთველი მოწყობილობები და ბრაილის დისპლეები. ადამიანები უფრო მარტივ პარამეტრებსაც ეყრდნობიან: უფრო დიდ ტექსტს, კურსორის ნელ მოძრაობას ან ნაგულისხმევად ჩართულ სუბტიტრებს.

W3C ამ მარტივ პარამეტრებს „ადაპტაციურ სტრატეგიებს“ უწოდებს და თავის მიმოხილვაში ხელსაწყოებისა და ხერხების შესახებ (იხსნება ახალ ჩანართში) მათ ასე განმარტავს: „ხერხები, რომლებსაც შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანები ვებთან ურთიერთქმედების გასაუმჯობესებლად იყენებენ“. ადამიანების უმეტესობა ორივეს ერთად მიმართავს.

ამის დიდი ნაწილი მოწყობილობებშივეა ჩაშენებული: VoiceOver და Voice Control Apple-ის მოწყობილობებზე, TalkBack და Voice Access Android-ზე, Narrator და Magnifier Windows-ზე. Windows-ის ბევრი მომხმარებელი დამატებით აყენებს JAWS-ს, რომელიც ფასიანია, ან NVDA-ს, რომელიც უფასოა.

როგორ იყენებენ ვებსაიტებს უსინათლო ადამიანები?

უსინათლოების უმეტესობა ეკრანის წამკითხველს იყენებს, პროგრამას, რომელიც გვერდს მეტყველებად ან ბრაილის შრიფტად გარდაქმნის, და გვერდზე მაუსის ნაცვლად კლავიატურის ბრძანებებით ან შეხების ჟესტებით მოძრაობს. გვერდს თავიდან ბოლომდე იშვიათად უსმენენ. WebAIM-ის 2024 წლის გამოკითხვაში ეკრანის წამკითხველის მომხმარებელთა 71,6%-მა თქვა, რომ გრძელ გვერდზე პირველ რიგში სათაურებით მოძრაობს.

WebAIM-ის ეკრანის წამკითხველის მომხმარებელთა მე-10 გამოკითხვამ (იხსნება ახალ ჩანართში) 2023 წლის დეკემბერსა და 2024 წლის იანვარში 1 539 პასუხი შეაგროვა. მონაწილეები თავად გამოეხმაურნენ, ასე რომ, ეს ნებაყოფლობითი ნიმუშია და არა სრული აღწერა. რამდენიმე შედეგი:

• დესკტოპზე 40,5% ძირითადად JAWS-ს იყენებს, 37,7% NVDA-ს, 9,7% კი VoiceOver-ს.
• 91,3% ეკრანის წამკითხველს ტელეფონზე ან პლანშეტზე იყენებს, 70,6% კი ძირითადად Apple-ის მოწყობილობებით სარგებლობს.
• 38% ბრაილის გამოტანას იყენებს დისპლეით, რომელიც პაწაწინა ღეროების აწევით ასოებს ქმნის.

წარმოიდგინეთ ეკრანის წამკითხველის მომხმარებელი პროდუქტის გვერდზე. ის სათაურების სიას ხსნის და პირდაპირ „შეფასებებზე“ გადადის. თქვენს დიზაინს ის ვერასოდეს ხედავს, მხოლოდ მის ქვეშ არსებულ სტრუქტურას: თუ სათაურები უბრალოდ მუქი შრიფტით აკრეფილი აბზაცებია, ეს სია ცარიელია, ხოლო სამი ღილაკი სახელით „კალათაში დამატება“ ერთნაირად ჟღერს.

• სათაურები, რომლებიც ნამდვილი სათაურის ელემენტებია და ლოგიკური თანმიმდევრობით მიჰყვება ერთმანეთს.
• ალტერნატიული ტექსტი, რომელიც მთავარს ამბობს: „მუქი ლურჯი შალის პალტო, მუხლამდე, წინა ხედი“ და არა „IMG_4471.jpg“. დეკორატიულ სურათებს ცარიელი alt ეძლევა, რომ ეკრანის წამკითხველმა ისინი გამოტოვოს.
• ფორმის წარწერები ყველა ველზე და შეცდომის შეტყობინებები, რომლებსაც ეკრანის წამკითხველი გაახმოვანებს და რომლებიც მხოლოდ წითელი ფერით არ ჩანს.
• ბმულებისა და ღილაკების ტექსტი, რომელიც დამოუკიდებლადაც გასაგებია: „გაეცანით დაბრუნების პირობებს“ და არა „დააწკაპუნეთ აქ“.

როგორ იყენებენ ვებსაიტებს მხედველობადაქვეითებული ადამიანები?

მხედველობადაქვეითებული ადამიანები, როგორც წესი, აუდიოზე კი არ გადადიან, არამედ ყველაფერს ადიდებენ ან უფრო მკაფიოს ხდიან. ისინი ბრაუზერს ადიდებენ, ეკრანის გამადიდებელს იყენებენ, სისტემურ ტექსტს ზრდიან, რთავენ მაღალ კონტრასტს ან მუქ რეჟიმს, ან ინტერვალებს ამატებენ. ეს დიდი ჯგუფია: ჯანმოს შეფასებით, მინიმუმ 2,2 მილიარდ ადამიანს ახლო ან შორი მხედველობის დარღვევა აქვს.

ძლიერი გადიდებისას გამადიდებლის მომხმარებელი ერთდროულად ეკრანის მხოლოდ მცირე ნაწილს ხედავს. ზედა კუთხეში გამოჩენილი შეტყობინება „კალათა განახლდა“ ადვილად შეუმჩნეველი რჩება, ისევე როგორც შეცდომების შეჯამება, რომელიც არასწორად შევსებული ველისგან შორსაა განთავსებული.

ვებ-კონტენტის ხელმისაწვდომობის სახელმძღვანელო პრინციპები (WCAG) 2.2 (იხსნება ახალ ჩანართში) ამას AA დონის სამი წარმატების კრიტერიუმით ფარავს: ტექსტი 200%-მდე უნდა იზრდებოდეს შიგთავსის დაკარგვის გარეშე (1.4.4), შიგთავსი 320 CSS პიქსელის სიგანეზე ხელახლა უნდა ეწყობოდეს, რომ არავის მოუწიოს ორი მიმართულებით გადახვევა (1.4.10), გვერდი კი სტრიქონებს, ასოებსა და სიტყვებს შორის დამატებით ინტერვალებს უნდა უძლებდეს (1.4.12). კონტრასტის შესახებ იხილეთ ჩვენი სახელმძღვანელო ფერთა კონტრასტზე. რაც შეეხება დაფოტოგრაფირებულ მენიუს: თუ მას სათაურებიან ვებგვერდად გადააკეთებთ, ის ქეთევანსაც გამოადგება და ნინოსაც.

როგორ იყენებენ ვებს ყრუ და სმენადაქვეითებული ადამიანები?

ყრუ და სმენადაქვეითებული ადამიანები ვებს ისევე იყენებენ, როგორც ყველა სხვა, სანამ ინფორმაცია ხმით არ გადაიცემა. ამ დროს მათ სჭირდებათ სუბტიტრები ვიდეოში, ტრანსკრიპტები აუდიოსთვის და თქვენთან დაკავშირების ისეთი გზა, რომელიც სატელეფონო ზარი არ არის. ჯანმოს შეფასებით, 430 მილიონ ადამიანს, მსოფლიოს მოსახლეობის 5%-ზე მეტს, შეზღუდვის გამომწვევი სმენის დაქვეითების გამო რეაბილიტაცია სჭირდება.

ბევრი ყრუ ადამიანისთვის, განსაკუთრებით მათთვის, ვინც თავს ყრუთა კულტურის ნაწილად მიიჩნევს (ინგლისურენოვან ტექსტებში ამას ხშირად დიდი ასოთი, „Deaf“, აღნიშნავენ), პირველი ენა ქვეყნის ჟესტური ენაა, წერილობითი ენა კი მეორე. მარტივად დაწერილი ტექსტი მათ ისევე ეხმარება, როგორც ნებისმიერს, ვინც მეორე ენაზე კითხულობს.

• ყველა წინასწარ ჩაწერილ ვიდეოს, რომელშიც საუბრობენ, სუბტიტრები დაურთეთ (WCAG 1.2.2, A დონე). ავტომატური სუბტიტრები გადაამოწმეთ: მათ შეუძლიათ სახელები, პროდუქციის დასახელებები და რიცხვები დაამახინჯონ.
• ტელეფონის გარდა დაკავშირების სხვა გზებიც შესთავაზეთ. ფრაზა „გამოწერის გასაუქმებლად დაგვირეკეთ“ ზოგიერთ მომხმარებელს გზას სრულად უკეტავს.
• ნუ ჩართავთ ხმას ავტომატურად. აუდიოს, რომელიც 3 წამზე მეტხანს ჟღერს, პაუზის ან გაჩერების ღილაკი სჭირდება (WCAG 1.4.2), და ის ეკრანის წამკითხველის მომხმარებლებსაც სჭირდებათ.

როგორ მოძრაობენ ვებსაიტებზე მოტორიკის დარღვევის მქონე ადამიანები?

მოტორიკის დარღვევის მქონე ადამიანები ხშირად მაუსს საერთოდ არ იყენებენ. ისინი კლავიატურით, გადამრთველით, ხმოვანი მართვით, მზერით მართვის სისტემით, თავზე დამაგრებული მაჩვენებლით ან ტრეკბოლით მუშაობენ, ზოგჯერ კი ამავდროულად კანკალს, ტკივილს ან დაღლილობას ებრძვიან. ყველა ეს საშუალება იმაზეა დამოკიდებული, მუშაობს თუ არა საიტი ზუსტი დამიზნების გარეშე: ყველა მართვის ელემენტი კლავიატურით უნდა იყოს მისაწვდომი, ფოკუსი ყოველთვის უნდა ჩანდეს, სამიზნეები კი იმდენად დიდი უნდა იყოს, რომ მათზე მოხვედრა ადვილი იყოს.

WCAG კლავიატურით იწყება: ყველაფერი მაუსის გარეშე უნდა მუშაობდეს (2.1.1, A დონე). რა უშლის ხელს ყველაზე ხშირად:

• უხილავი ფოკუსი. თუ ლამაზი იერისთვის ფოკუსის კონტურს მოაშორებთ, კლავიატურის მომხმარებელი ვეღარ ხვდება, სად იმყოფება (WCAG 2.4.7).
• გრძელი გზა. გადამრთველის მომხმარებელი მართვის ელემენტებს სათითაოდ გადის. მეგამენიუმ 60 ბმულით და „მთავარ შიგთავსზე გადასვლის“ ბმულის გარეშე შეიძლება პროდუქტამდე მისასვლელად 60 დაჭერა მოითხოვოს.
• შეუსაბამო წარწერები. ხმოვანი მართვის მომხმარებელი ამბობს „დააწკაპუნე დაჯავშნაზე“, კოდში კი ღილაკს „ფორმის გაგზავნა“ ჰქვია, ამიტომ არაფერი ხდება (WCAG 2.5.3, „წარწერა სახელში“, Label in Name).
• პაწაწინა სამიზნეები და მხოლოდ გადათრევით მართვადი სლაიდერები. WCAG 2.2 სამიზნის მინიმალურ ზომად 24 × 24 CSS პიქსელს ადგენს (2.5.8) და გადათრევის ნაცვლად დაწკაპუნების ალტერნატივას მოითხოვს (2.5.7). ორივეს ჩვენი WCAG 2.2-ის სახელმძღვანელო ხსნის.

როგორ იყენებენ ვებს კოგნიტური დარღვევების, დისლექსიის ან ADHD-ის მქონე ადამიანები?

კოგნიტური და სწავლის დარღვევების მქონე ადამიანები, მათ შორის დისლექსიით, ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტიურობის აშლილობით (ADHD), მეხსიერების დაქვეითებით ან თავის ტვინის დაზიანებით, ხელსაწყოებსა და ხერხებს ერთად იყენებენ: ტექსტის გახმოვანებას, მართლწერის შემმოწმებელს, კითხვის სახაზავს, პაროლების მენეჯერს, კითხვის რეჟიმს და დამატებით დროს. ყველაზე მეტად კი ის ეხმარებათ, რაც ეკრანის თქვენს მხარესაა: მკაფიო ენა, პროგნოზირებადი განლაგება და პროცესები, რომლებიც შეცდომისთვის არ სჯის.

W3C-ის სახელმძღვანელო კოგნიტური და სწავლის დარღვევების (იხსნება ახალ ჩანართში) შესახებ სხვა მიზნებთან ერთად შეიცავს ასეთებს: „დაეხმარეთ მომხმარებლებს ყურადღების კონცენტრირებაში“ და „უზრუნველყავით, რომ პროცესები მეხსიერებას არ ეყრდნობოდეს“.

შესვლის ფორმა, რომელიც საიდუმლო სიტყვის მესამე და მეხუთე სიმბოლოს გეკითხებათ, სწორედ ის მეხსიერების ტესტია, რომლისგანაც მეორე მიზანი გვაფრთხილებს. კარუსელი, რომელიც ყოველ რამდენიმე წამში იცვლება, პირველ მიზანს ეწინააღმდეგება. რა ეხმარება სინამდვილეში, მათ შორის რას ამბობს კვლევა დისლექსიის შრიფტებზე, განვიხილავთ სტატიაში დიზაინი დისლექსიის, ADHD-ისა და კოგნიტური დარღვევების გათვალისწინებით.

რომელ ჩაშენებულ პარამეტრებს იყენებენ ადამიანები და რა ადგილი აქვს გვერდზე განთავსებულ პანელს?

ადამიანების უმეტესობა საკუთარ მოწყობილობას გაცილებით ადრე არგებს, ვიდრე თქვენს გვერდზე რამეს შეეხება: ბრაუზერის მასშტაბირება, უფრო დიდი სისტემური ტექსტი, მუქი რეჟიმი, შემცირებული მოძრაობა, მაღალი კონტრასტი, სუბტიტრები, კითხვის რეჟიმი და ტელეფონის ჩაშენებული ეკრანის წამკითხველი. თქვენი საიტის საქმეა, ეს პარამეტრები გაითვალისწინოს. გვერდზე განთავსებული ხელმისაწვდომობის პანელი კიდევ ერთი არჩევანია და არა მათი შემცვლელი.

• მასშტაბირება და ტექსტის ზომა: გამოიყენეთ ფარდობითი ერთეულები და მობილურზე თითებით გადიდებას ნუ დაბლოკავთ.
• შემცირებული მოძრაობა: საიტებს ამ პრეფერენციის წაკითხვა შეუძლიათ (მედიამოთხოვნა prefers-reduced-motion), ასე რომ, გაითვალისწინეთ ის პარალაქსის, კარუსელებისა და დიდი გადასვლებისას.
• მაღალი კონტრასტი და იძულებითი ფერები, მაგალითად Windows-ის კონტრასტული თემები: შეამოწმეთ, რომ ხატულები და ფოკუსის კონტურები ხილული რჩება.
• კითხვის რეჟიმი საუკეთესოდ ნამდვილ სათაურებთან და აბზაცებთან მუშაობს.

გვერდზე განთავსებული პანელი, მაგალითად ის, რომელსაც SiteAccessible ამატებს, ვიზიტორებს აძლევს ღილაკებს კონტრასტისთვის, ტექსტის ზომისთვის, ინტერვალებისთვის, კითხვის სახაზავისთვის, ხმამაღლა წაკითხვისთვის და ანიმაციების გასაჩერებლად, ისე, რომ მოწყობილობის პარამეტრებში ძებნა აღარ სჭირდებათ. ეს ზოგიერთს ეხმარება: მაგალითად, ვინც სამსახურის კომპიუტერთან ზის და მის პარამეტრებს ვერ ცვლის, ან ვისაც შაკიკი აწუხებს და ერთი საათით უფრო მშვიდი გვერდი სჭირდება.

ის ვერ დაეხმარება ეკრანის წამკითხველის მომხმარებელს წარწერის გარეშე დატოვებული ღილაკის პოვნაში და საიტს WCAG-თან შესაბამისს ვერ გახდის. სწორედ ამიტომ ჩვენს პანელში განზრახ არ არის პროფილი უსინათლო ვიზიტორებისთვის: ვიზუალური პანელი ვერ ჩაანაცვლებს ეკრანის წამკითხველს, რომელსაც ადამიანი უკვე კარგად იცნობს. თუ გვერდი ადამიანების საკუთარ ხელსაწყოებთან ვერ მუშაობს, გვერდი უნდა გამოასწოროთ.

რა აფერხებს საიტით სარგებლობას ყველაზე ხშირად?

ერთი და იგივე ელემენტარული ბარიერები კვლავ და კვლავ მეორდება. WebAIM Million 2026 (იხსნება ახალ ჩანართში) სკანირების მიხედვით, მილიონი წამყვანი საიტის მთავარი გვერდების 95,9%-ს WCAG-ის აღმოჩენადი შეცდომები ჰქონდა, საშუალოდ 56,1 შეცდომა გვერდზე, სიის სათავეში კი დაბალკონტრასტული ტექსტი, ალტერნატიული ტექსტის არქონა და წარწერის გარეშე დატოვებული ფორმის ველები აღმოჩნდა. ეკრანის წამკითხველის მომხმარებლები ვებში ყველაზე პრობლემურ ელემენტად CAPTCHA-ს ასახელებენ.

სკანერები ბევრ რამეს ვერ ამჩნევენ. აი, ეკრანის წამკითხველის მომხმარებელთა საკუთარი ხუთი მთავარი პრობლემა:

1. CAPTCHA
2. მენიუები, ჩანართები და დიალოგური ფანჯრები, რომლებიც ისე არ იქცევა, როგორც მოსალოდნელია
3. ბმულები ან ღილაკები, რომელთა აზრიც გაუგებარია
4. ეკრანები ან მათი ნაწილები, რომლებიც მოულოდნელად იცვლება
5. კლავიატურით მართვის შეუძლებლობა

არცერთის გამოსასწორებლად სპეციალური ტექნოლოგია არ არის საჭირო. მათ საპოვნელად საკუთარი საიტი თავად გამოსცადეთ: დაჯავშნეთ რამე მხოლოდ კლავიატურით, გაადიდეთ გვერდი 400%-მდე და ასე გაიარეთ შეკვეთის გაფორმება, შემდეგ კი VoiceOver-ით ან NVDA-ით მოუსმინეთ თქვენს სათაურებს. ჩვენი სახელმძღვანელო ვებსაიტის ხელმისაწვდომობის ტესტირებაზე ამ შემოწმებებს ნაბიჯ-ნაბიჯ გაგატარებთ. ისინი ვერ ჩაანაცვლებს ტესტირებას იმ ადამიანებთან, ვინც ამ ხელსაწყოებს ყოველდღე იყენებს, მაგრამ გაჩვენებთ, საიდან დაიწყოთ.